हबसाण जुई - एक उपेक्षित जलदुर्ग

हबसाण जुई हा किल्ला जलदुर्ग प्रकारातील आहे, परंतु तो भर समुद्रात नसून नागोठण्याची खाडी (सध्या धरमतरची खाडी म्हणून ओळखली जाते) आणि अंबा नदी यांच्या संगमावर, नदीच्या मधोमध असलेल्या एका नैसर्गिक बेटावर आहे. अंबा नदी येथे विलक्षण वळण घेते, आणि या वळणाच्या मधोमध हे बेट आहे. बेटाच्या दोन्ही बाजूंना अंबा नदीचा प्रवाह वाहतो, यापैकी पूर्वेकडील प्रवाह अधिक रुंद आहे. या बेटाच्या नैसर्गिक रचनेमुळे ते मध्ययुगात सामरिकदृष्ट्या महत्त्वाचे ठरले. बेट देवमाशाच्या पाठीसारखे उभे आहे, ज्यामुळे त्याला संरक्षणासाठी आदर्श स्थान मिळाले.

हबसाण जुईला भेट देण्यासाठी होडी हाच एकमेव पर्याय आहे, कारण हे बेट चारही बाजूंनी पाण्याने वेढलेले आहे. पूर्वी मुंबईहून स्टीम बोट सुविधा उपलब्ध होती, परंतु धरमतर येथे पेण-अलिबाग रस्त्यावर पूल बांधल्याने खाडीच्या अलिकडील जलमार्ग बंद झाले. सध्या स्थानिक जलमार्ग फक्त स्थानिक वापरतात, ज्यामुळे हबसाण जुई पर्यटकांपासून उपेक्षित राहिले आहे.

हबसाण जुईचा ऐतिहासिक वारसा

प्राचीन काळ आणि मध्ययुगीन संदर्भ

हबसाण जुई हे नैसर्गिक बेट प्राचीन काळापासून अस्तित्वात असले तरी किल्ला म्हणून त्याचा वापर शिवकालापासून सुरू झाला. संदर्भांनुसार, हा किल्ला सर्वप्रथम जंजिरेकर सिद्दींनी बांधला. नागोठणे हे निजामशाही काळापासून तर्फेचे ठिकाण होते. नागोठणे तर्फ अंतर्गत सुकेळी खिंडींपासून सध्याच्या रोहा, पेण आणि अलिबाग तालुक्यांतील खारेपाट हा विस्तृत प्रदेश येत असे. खारेपाट म्हणजे सुपीक जमीन जिथे खाडीचे पाणी शिरते किंवा पावसाळ्यात पाण्याने भरते, ज्यामध्ये मिठाचे उत्पादनही घेतले जाते.

मध्ययुगात खारेपाट हा प्रदेश ब्रिटिश, पोर्तुगीज, सिद्दी आणि मराठे यांच्या सरहद्दीवर होता, ज्यामुळे तो अतिशय संवेदनशील बनला. या प्रदेशासाठी अनेकदा चकमकी होत, आणि हबसाण जुई हे बेट सामरिकदृष्ट्या महत्त्वाचे ठरले. सिद्दींनी, जे मुघलांचे मांडलिक होते, या बेटावर किल्ला बांधून नागोठण्याच्या खाडीवर नाकेबंदी केली. यामुळे मराठ्यांचा आणि ब्रिटिशांचा व्यापार अडचणीत आला.

शिवकालीन संदर्भ

ऑक्टोबर १६७३ मध्ये मुंबईहून सुरतेला गेलेल्या ब्रिटिशांच्या पत्रात हबसाण जुईचा उल्लेख आहे:

"सिद्दीच्या आरमाराने आपल्या लीलांनी आम्हाला चकित केले. त्याने सर्व घेतलेल्या शपथा बाजूला ठेवून करंजा, पेण व नागोठणे खाडीत प्रवेश करून नाकेबंदी केल्याने मुंबई बेटाला फार हलाखीचे दिवस आले आहेत."

हबसाण जुई हे खाडीतील एकमेव बेट आहे ज्यावरून नाकेबंदी करून संपूर्ण खाडीचे दळणवळण ठप्प करता येत होते. २३ ऑक्टोबर १६७३ च्या पत्रात ब्रिटिशांनी लिहिले:

"कारंजा व साष्टी यांचे प्रभुत्व पोर्तुगीजांकडे आहे, त्यामुळे या बंदरावर आपला हक्क ते सांगत असले तरी इंग्रजांच्या रोषाने नागोठण्याजवळ सिद्दी जो किल्ला बांधत आहे त्याला ते (पोर्तुगीज) विरोध करणार नाहीत."

यावरून सिद्दींनी १६७३ मध्ये हबसाण जुईवर किल्ला बांधण्यास सुरुवात केली होती. ३१ ऑक्टोबर १६७३ च्या पत्रात ब्रिटिशांनी लिहिले:

"दक्खनच्या किनाऱ्यावरील हल्ल्यांत नागोठण्याच्या नाकेबंदीच्या बाबतीत शिवाजीने ३०० लोकांनिशी बंदोबस्त केल्यामुळे सिद्दी संबुळची फजिती होऊन तो आमच्याशी स्नेह जोडू पाहत आहे."

छत्रपती शिवाजी महाराजांनी सिद्दींवर वचक ठेवण्यासाठी हबसाण जुईचा वापर केला. संभाजी महाराजांच्या काळात सरखेल कान्होजी आंग्रे यांनी या किल्ल्याचा उपयोग सिद्दी आणि ब्रिटिशांवर नियंत्रण ठेवण्यासाठी केला. शाहू महाराजांच्या काळात बाजीराव पेशवे आणि कान्होजी आंग्रे यांनी कोकणातील सिद्दींचा मुलुख ताब्यात घेतला, तेव्हा हा किल्ला मराठ्यांकडे आला.

आंग्रे काळ

२७ जुलै १७३३ च्या पत्रात सेखोजी आंग्रे यांनी बाजीराव पेशवे यांना लिहिले:

"विनंती उपरी तर्फ नागोठणे येथील जुईवर शामलाकडील लोक ठाणे यास होते त्यास येथून कौल दिला होता. ते आपल्या लोकांनी लुटले म्हणून लिहीले तरी इकडील लोक जुईस गेले नाहीत व ते प्रांते स्वारी ठेवली नाही."

या मोहिमेनंतर हबसाण जुई कायमस्वरूपी मराठ्यांकडे आला. आंग्रे काळात या बेटावर दर्यावर्दी घराणी स्थायिक झाली. येथून ब्रिटिश, पोर्तुगीज आणि सिद्दींवर मोहिमा काढल्या जात. पहिले रघुजी आंग्रे यांच्या निधनानंतर आनंदीबाईंनी त्यांचा दासिपुत्र जयसिंगराव याला अटक केली. तेव्हा जयसिंगची पत्नी सकवारबाई यांनी हबसाण जुई ताब्यात घेऊन धुमाकूळ घातला.

हबसाण जुईचे सामरिक महत्त्व

हबसाण जुईचे सामरिक महत्त्व नागोठण्याच्या खाडीच्या तोंडावर असलेल्या त्याच्या स्थानामुळे होते. मराठ्यांचा आणि ब्रिटिशांचा व्यापार सरपण, तांदूळ, लाकूड यांसाठी खाडीवर अवलंबून होता. सिद्दींच्या नाकेबंदीमुळे मुंबई बेटावर अडचणी निर्माण झाल्या. १५ डिसेंबर १६७३ च्या पत्रात ब्रिटिशांनी तक्रार केली:

"नागोठण्याच्या खाडीच्या तोंडावर सिद्द्याने त्याच वेळी ठाणे दिल्याने तेथून मजूर मिळण्याचे बंद पडले, त्यामुळे पाण्याखालील जमीन दुरुस्त करण्याचे काम झालेले नाही."

हबसाण जुईवरून खाडीचे दळणवळण नियंत्रित करता येत असे, ज्यामुळे तो मराठ्यांसाठी आणि सिद्दींसाठी महत्त्वाचा ठरला.

१९८९ चा महापूर

हबसाण जुईच्या अभेद्यत्वाचा अंत २३ जुलै १९८९ च्या महापुराने केला. अंबा नदीचा उगम खंडाळा येथे आहे, जिथे आय. एन. एस. शिवाजी धरण आहे. अतिवृष्टीमुळे धरण तुडुंब भरले आणि फुटण्याच्या भीतीने दरवाजे उघडण्यात आले. यामुळे जांभुळपाडा, पाली, नागोठणे ही शहरे उध्वस्त झाली, आणि हबसाण जुई बेटाचा मोठा भाग पाण्याखाली गेला. शेकडो वर्षे निसर्गाच्या संकटांना तोंड देणारे हे बेट या मानवनिर्मित आपत्तीपुढे हतबल ठरले. येथील भूमिपुत्रांचे घरदार, कागदपत्रे आणि पिढ्यानपिढ्या जपलेली जमीन नष्ट झाली. यानंतर मूळ वस्ती बेटाच्या बाजूच्या गावांत पुनर्वसन करण्यात आली.

सांस्कृतिक आणि धार्मिक वारसा

हबसाण जुईवर पूर्वी काही दैवते होती, जी आता बाजूच्या गावांत पुनर्प्रतिष्ठापित करण्यात आली आहेत. येथील रहिवासी आजही शेती आणि काळ्या आईची सेवा करतात. बेटावर स्थानिक जलमार्गांद्वारे पोहोचता येते, परंतु पर्यटकांपासून हे बेट उपेक्षित आहे.

हबसाण जुई हे जलदुर्ग मध्ययुगात मराठा, सिद्दी, ब्रिटिश आणि पोर्तुगीज यांच्या सामरिक खेळांचे केंद्र होते. शिवाजी महाराज, संभाजी महाराज, आणि आंग्रे यांनी या बेटाचा उपयोग शत्रूंवर वचक ठेवण्यासाठी केला. १९८९ च्या महापुराने या बेटाचे वैभव संपुष्टात आले, परंतु त्याचा इतिहास आजही प्रेरणादायी आहे. हबसाण जुई आणि त्याच्या भूमिपुत्रांचा पराक्रम जाणून घेण्यासाठी या उपेक्षित जलदुर्गाला भेट द्या.