जेव्हा भीमास साक्षात हनुमान भेटले

एक महान भारतीय उपन्यास म्हणून महर्षी व्यास यांनी लिहिलेल्या महाभारत या ग्रंथाचे नाव अग्रणी आहे. महाभारतातील प्रत्येक प्रसंग आपल्यास काही ना काही शिकवण देत असतात. महाभारतातील असाच एक प्रसिद्ध प्रसंग म्हणजे हनुमान व भीम या दोघांची भेट. भीम आणि हनुमान यांची चरित्रे प्रसिद्ध असली तरी दोघांमधील एक साम्य म्हणजे त्यांच्या अंगी असलेली अतुलनीय अशी शक्ती मात्र फरक हा होता की भीम हा एक वीर मनुष्य होता व हनुमान साक्षात देवाचा अंश. या लेखामध्ये आपण या ऐतिहासिक भेटीचे सविस्तर वर्णन करू, ज्याने महाभारताच्या वनवास काळातील घटनांचा आणि या दोन महान व्यक्तिमत्त्वांच्या भेटीचा आढावा घेऊ.

वनवास काळातील घटना

हनुमान व भीमाची ऐतिहासिक भेट ही पांडव वनवासात असताना झाली होती. एके दिवस द्रौपदीकडून कुबेर सरोवरातील अतिशय दुर्मिळ व सुंगंधी अशा फुलांबाबत भीमास कळले व द्रौपदीने त्या फुलांची अभिलाषा व्यक्त केली. पत्नीची मागणी पूर्ण करण्यासाठी बल भीम कुबेर सरोवराच्या दिशेने जाण्यास निघाला. कुबेर सरोवर हा अतिशय निर्बीड अशा अरण्याचा भाग असल्याने या मार्गात संकटे ही असणारच होती मात्र आपल्या शक्तीच्या जोरावर भीमाने कुबेर सरोवरातून सुंगधी फुले आणण्याचा दृढनिश्चय केला व सरोवराच्या दिशेने मार्गक्रमण करू लागला. या प्रवासात भीमाच्या शक्तीची आणि धैर्याची परीक्षा झाली, ज्याने महाभारतातील त्याच्या वीरत्वाची आणखी एक झलक दाखवली.

हनुमानाची भूमिका

हनुमान हा सप्तचिरंजीवींपैकी एक असून जन्मापासून ते आजच्या युगातही हनुमानाचे अस्तित्व कायम आहे असा आपला धर्म सांगतो त्यामुळे महाभारत काळातही त्याचे अस्तित्व होतेच. भीम ज्यावेळी सरोवराच्या दिशेने निघाला त्या अरण्यातच यावेळी भगवान हनुमान होते व साक्षात देव असलेल्याने हनुमानास भीम कुबेर सरोवराकडे येत आहे हे समजले आणि या निबिड अरण्यात भीमास काही अपाय होऊ नये म्हणून भीम ज्या रस्त्यावरून जात होता त्या मार्गातच हनुमान उभा राहिला. हनुमानाच्या या भूमिकेने महाभारतातील देव आणि मनुष्य यांच्यातील बंधन अधोरेखित होते.

भीम समोर येताच हनुमानाने जांभई देत आपल्या बळकट अशी शेपटी जमिनीवर जोरात आपटली व यामुळे जो आवाज निर्माण झाला तो एवढा मोठा होता की भीम अचंबित होऊन पाहत राहिला. एका धिप्पाड आणि बळकट वानराने आपली वाट अडवलेली पाहून साहजिकच भीम संतप्त झाला व तू कोण आहेस? माझी वाट का अडवून ठेवली आहेस? असे हनुमानास विचारले. भीमाच्या या प्रतिक्रियेत त्याच्या स्वभावातील धैर्य आणि उत्साह दिसून येतो.

दोघांमधील संवाद

हनुमानाने शांतपणे भीमास म्हटले की तू कोण आहेस? ज्या ठिकाणी दूरदूरवर एकही मनुष्य नाही अशा घनदाट अरण्यात तू का आला आहेस? तू कुठे जात आहेस? तुला माहित आहे की हा मार्ग देवलोकाचा असून सिद्ध लोकांशिवाय कुणालाही या मार्गाने जाणे शक्य नाही. एक काम कर माझ्याकडे ही अमृतासमान फळे आहेत ती तू खा व परत माघारी जा. कारण नसताना संकटाच्या तोंडात पडू नकोस. हनुमानाच्या या शब्दांमध्ये भीमाला मार्गदर्शन करण्याचा आणि त्याचे रक्षण करण्याचा उद्देश दिसतो.

हनुमानाने वरील प्रश्न विचारल्यानंतर भीमाने त्यास आपल्या येण्याचे कारण सांगितले आणि हनुमास तू कोण म्हणून विचारले. यावर हनुमानाने सांगितले की मी एक वानर असून आजारी आहे. व्याधिग्रस्त असल्याने मला एका जागेतून हलणे अशक्य होत आहे तेव्हा जर तुला पुढे जायचेच असेल तर मला ओलांडून जा. हे ऐकून भीम म्हणाला की ईश्वर हा जगातील सर्व प्राण्यांमध्ये व्यापून असल्याने माझ्या हातून तुला ओलांडणे म्हणजे साक्षात ईश्वराचा अपमान करण्यासारखे होईल. मी वेदांचा अभ्यास करून परमात्म्याविषयी ज्ञान मिळवले नसते तर मारुतीने जशी समुद्र ओलांडून लंका गाठली तसेच तुलाच काय तर समोरील पर्वतही ओलांडून जायला मी कमी केले नसते. भीमाच्या या वाक्यात त्याच्या धार्मिक आणि आध्यात्मिक विश्वासाची झलक मिळते.

हे एकूण हनुमान म्हणाला की हा मारुती कोण? यावर भीम म्हणाला की वानरश्रेष्ठ हनुमान हा माझा भाऊ आहे. रामायणामध्ये हा खूप प्रसिद्ध होता. याने प्रभू रामासाठी शंभर योजने समुद्र पार करून लंका गाठली होती. साक्षात हनुमानाचे तेज व बळ माझ्यात असून मी तुला शिक्षा करण्यासही समर्थ आहे. मुकाट्याने माझ्या मार्गातून दूर हो अन्यथा मी तुला ठार मारेन. भीमाच्या या शब्दांमध्ये त्याच्या भ्रातृप्रेम आणि वीरत्वाची अभिव्यक्ती आहे.

हनुमानाचे खरे रूप

भीमाचा आपल्या बळावरील अभिमान पाहून हनुमानास हसू आले व तो भीमास म्हणाला की मी वार्धक्यामुळे खूप थकलो आहे मला खरंच उठता येणार नाही, तू एक काम कर माझी शेपटी उचलून बाजूला कर आणि पुढे जा. भीमाने हे ऐकल्यावर त्याने हसतच आपल्या डाव्या हाताने हनुमानाची शेपटी धरली पण जेव्हा ती उचलण्यास गेला तेव्हा शेपटी एक इंचही वर उचलली जाईना. भीमाने मग दोन्ही हातांनी आपला सर्व जोर लावला मात्र हनुमानाची शेपटी हलायलाच तयार नव्हती. बळ लावून भीमाचे सर्वांग घामाने डबडबले. ज्या वानराला आपण दंड करण्याची गोष्ट करीत होतो त्याची साधी शेपटीही आपल्याला उचलता येत नाही या भावनेने भीम लज्जित झाला आणि त्याने हनुमानासमोर हात जोडले व म्हणाला की माझ्याकडून जे विधान झाले त्याबद्दल मी माफी मागतो, आपण कोण आहात ते मला सांगा. या प्रसंगाने भीमाच्या अभिमानाला धक्का बसला आणि त्याच्या विनम्रतेची परीक्षा झाली.

यानंतर हनुमानाने भीमास आपल्या खऱ्या रूपाचे दर्शन दिले, साक्षात हनुमानास पाहून भीमाने त्यास चरणस्पर्श केला आणि म्हणाला की आज मला साक्षात आपले दर्शन झाल्याने मी खरंच खूप धन्य झालोय, आपले दर्शन म्हणजे एक प्रकारे माझ्यावर आपण केलेले उपकारच आहेत. भीमाच्या या भावनेत त्याच्या भक्ती आणि आदराची अभिव्यक्ती आहे.

हनुमानाचा उपदेश आणि आशीर्वाद

त्यानंतर हनुमानाने भीमास सुंगधी फुलांच्या वनाकडे जाण्याचा मार्ग दाखवला आणि म्हणाला की कुरुश्रेष्ठा, या मार्गाने तू यक्ष व राक्षस ज्याचे रक्षण करीत आहेत अशा कुबेराच्या सुंगंधी फुलांच्या वनात जाऊ शकतोस. मगाशी मी तुला अडवले कारण तू पुढे गेला असतास तर कदाचित तुझे आणखी कुणाशी द्वंद्व झाले असते किंवा तुला कोणीतरी शाप दिला असता. हनुमानाच्या या शब्दांमध्ये भीमाच्या सुरक्षेची काळजी दिसते.

यानंतर हनुमानाने भीमास अमूल्य असे धर्मज्ञान दिले आणि आपण सांगितलेल्या धर्ममार्गाचा वापर करायचा उपदेश करून त्यास प्रेमाने आलिंगन दिले व म्हणाला की ज्या कौरवांनी तुम्हा बांधून त्रास दिला त्यांचा मीच सर्वनाश करू का? यावर भीम म्हणाला की आपला आशीर्वाद असेल तर कौरवांचा नाश आमच्या हातून होईल यात काहीच शंका नाही. तुम्ही ती माफी दिली. भीमाच्या या उत्तरात त्याच्या आत्मविश्वासाची आणि हनुमानावरील श्रद्धेची झलक मिळते.

यानंतर हनुमान भीमास म्हणाला की एका मोठ्या भावाच्या नात्याने तुला हवी ती मदत मी करेन, शत्रुसैन्यात शिरून जेव्हा तू त्यांची दाणादाण उडवताना जेव्हा सिंहनाद करशील त्यावेळी मी अर्जुनाच्या ध्वजावर बसून तुझ्या सिंहनादात शत्रूचे प्राणहारण करू शकणाऱ्या मोठ्या आरोळ्या देऊन त्यांचा विनाश करण्याचे तुमचे कार्य सोपे करून देईन. हनुमानाच्या या आश्वासनाने भीमाला युद्धातील विजयाची प्रेरणा मिळाली.

यानंतर आशिर्वाद देऊन हनुमान अंतर्धान पावले आणि भीम मनात आत्यंतिक समाधान घेऊन कुबेर वनाच्या दिशेने सुगंधी फुले आणावयास निघाला. ही भेट केवळ दोन शक्तिशाली व्यक्तिमत्त्वांची भेट नव्हती, तर महाभारतातील धर्म, शौर्य आणि भ्रातृत्वाची एक प्रेरणादायी कथा आहे. हनुमान आणि भीमाची ही भेट आजही लाखो लोकांना प्रेरित करते, आणि महाभारताच्या वनवास काळातील एक महत्त्वपूर्ण घटना म्हणून ओळखली जाते. या लेखामध्ये वर्णन केलेली कथा आपल्याला महाभारताच्या गहन शिकवणींची आठवण करून देते.