हिंदू धर्मातील देवतांचा विचार केला की इंद्र हे नाव आवर्जून समोर येते. धार्मिक ग्रंथ, पुराणकथा आणि हिंदू धर्मातील विविध परंपरांमध्ये इंद्राचा उल्लेख अनेकदा आढळतो. इंद्राला देवांचा राजा आणि स्वर्गलोकाचा अधिपती मानले जाते.

मात्र एक प्रश्न अनेकांच्या मनात असतो—इंद्र हे एखाद्या देवतेचे नाव आहे की ते एक पद आहे? तसेच इंद्राचे वाहन कोणते? त्याची राजधानी कुठे आहे? त्याच्याकडे कोणती शस्त्रे आहेत? आणि सर्वांत महत्त्वाचे म्हणजे, एका इंद्रानंतर दुसरा इंद्र येतो का?

उपलब्ध धार्मिक परंपरेनुसार या प्रश्नांचे उत्तर समजून घेण्यासाठी प्रथम कल्प, महायुग आणि इंद्रपद यांची संकल्पना समजून घेणे आवश्यक आहे.

इंद्र कोण आहे?

हिंदू धार्मिक परंपरेत इंद्राला देवांचा राजा म्हटले जाते. इंद्राचे नाव वेदांमध्येही आढळते. त्याचे वाहन ऐरावत नावाचा हत्ती असल्याचे वर्णन केले जाते, तर स्वर्गलोकातील अमरावती हे त्याच्या राजधानीचे ठिकाण मानले जाते.

इंद्राकडे वज्र हे शक्तिशाली शस्त्र असल्याचे सांगितले जाते. याशिवाय इंद्रास्त्र, ऐन्द्रेयास्त्र आणि वासवी शक्ती यांचाही धार्मिक संदर्भात उल्लेख आढळतो.

मात्र इंद्राविषयीची सर्वांत महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे ‘इंद्र’ हे केवळ एका व्यक्तीचे नाव नसून एक पद मानले जाते. जसे एखाद्या राज्याच्या प्रमुखाला राजा म्हटले जाते, त्याचप्रमाणे देवतांचा जो राजा असतो त्याला इंद्र म्हटले जाते.

इंद्र हे नाव आहे की पद?

हा प्रश्न इंद्राच्या संकल्पनेचा केंद्रबिंदू आहे.

मूळ लेखातील धार्मिक परंपरेनुसार इंद्र म्हणजे राजा, म्हणजेच देवतांचा राजा. त्यामुळे ‘इंद्र’ हे एका व्यक्तीचे कायमस्वरूपी नाव नसून त्या पदावर विराजमान असलेल्या देवतेसाठी वापरले जाणारे पदनाम मानले जाते.

यामुळेच वेगवेगळ्या काळात वेगवेगळ्या देवता इंद्रपदावर विराजमान झाल्याचे वर्णन आढळते.

ही संकल्पना समजून घेतल्यावर ‘१४ इंद्र’ ही संकल्पना अधिक स्पष्ट होते.

देवांचा काळ आणि मानवाचा काळ

इंद्रपदाची संकल्पना समजून घेण्यासाठी देवतांच्या आयुष्याशी संबंधित कालमापनही महत्त्वाचे आहे.

मूळ लेखानुसार, देवतांचे आयुष्यमान हे मनुष्याच्या आयुष्यमानापेक्षा कितीतरी अधिक मानले गेले आहे. धार्मिक कालगणनेनुसार देवांचा एक दिवस म्हणजे मनुष्याचे एक वर्ष, म्हणजे ३६० दिवस, असे सांगितले आहे. त्याचप्रमाणे देवांचे एक वर्ष म्हणजे मानवाची ३६० वर्षे असे मानले जाते.

ही कालगणना आधुनिक काळातील सामान्य मानवी कालमापनापेक्षा पूर्णपणे वेगळी असल्यामुळे पुढील संकल्पना समजून घेण्यासाठी तिची पार्श्वभूमी लक्षात घेणे आवश्यक आहे.

कल्प म्हणजे काय?

हिंदू धार्मिक कालगणनेत ‘कल्प’ हे अत्यंत मोठे कालमापन मानले जाते. मूळ लेखात कल्पाला ब्रह्मदेवाचा दिवस असेही म्हटले आहे.

हिंदू युगपद्धतीत चार युगे सांगितली आहेत:

1. कृतयुग
2. त्रेतायुग
3. द्वापारयुग
4. कलियुग

ही चारही युगे मिळून एक महायुग होते. अशा १००० महायुगांचा मिळून एक कल्प होतो, असे मूळ लेखात सांगितले आहे.

यावरून कल्प ही किती प्रदीर्घ कालावधीची संकल्पना आहे, याची कल्पना येते.

ब्रह्मदेवाचा दिवस आणि रात्र

ज्याप्रमाणे ब्रह्मदेवाचा दिवस हा एक कल्प मानला जातो, त्याचप्रमाणे त्याची रात्रही कल्पाएवढीच मोठी असल्याचे या परंपरेत सांगितले आहे.

म्हणजेच ब्रह्मदेवाचा दिवस आणि रात्र मिळून एक अहोरात्र, अर्थात दोन कल्प होतात.

याच विशाल कालमापनाचा संबंध इंद्रपदाशी जोडला जातो.

एका कल्पात किती इंद्र होतात?

हीच या विषयातील सर्वांत रोचक बाब आहे.

मूळ लेखानुसार, ब्रह्मदेवाच्या एका दिवसात म्हणजेच एका कल्पात स्वर्गलोकात एकूण १४ इंद्र होतात. कारण इंद्र हे एक पद असल्याने एका इंद्रानंतर दुसरा इंद्र त्या पदावर विराजमान होतो.

या १४ इंद्रांची नावेही वेगवेगळी सांगितली आहेत.

हिंदू धर्मातील १४ इंद्रांची नावे

मूळ लेखात दिलेल्या क्रमाने १४ इंद्रांची नावे पुढीलप्रमाणे आहेत:

सध्या कोणता इंद्र आहे?

मूळ लेखानुसार, ब्रह्मदेवाच्या दिवसाचा अर्थात कल्पाचा आरंभ झाल्यापासून सहा इंद्र स्वर्गलोकी राज्य करून गेले आहेत आणि सध्या पुरंदर नामक इंद्र विराजमान असल्याचे सांगितले आहे.

यानंतरच्या क्रमाने पुढील इंद्रपदे अशी सांगितली आहेत:

बली → अद्भुत → शंभू → वैधृती → ऋतधामा → दिवस्पती → शुचि

मात्र या पुढील इंद्रांना इंद्रपदावर विराजमान होण्यासाठी अत्यंत मोठा कालावधी लागणार आहे, कारण एका कल्पात १००० महायुगे येतात, अशी या लेखातील कालगणना आहे.

इंद्राची पत्नी कोण आहे?

ज्याप्रमाणे राजाच्या पत्नीला राणी म्हटले जाते, त्याचप्रमाणे इंद्राच्या पत्नीला इंद्राणी किंवा इंद्रायणी म्हणून ओळखले जाते, असे मूळ लेखात नमूद केले आहे.

यामुळे ‘इंद्र’ हा केवळ एका व्यक्तीचा उल्लेख नसून देवांच्या राजाच्या पदाचा संदर्भ आहे, ही संकल्पना अधिक स्पष्ट होते.

इंद्राचे वाहन कोणते आहे?

इंद्राचे वाहन ऐरावत नावाचा हत्ती असल्याचे हिंदू धार्मिक परंपरेत वर्णन केले जाते. ऐरावताचा उल्लेख इंद्राशी संबंधित कथांमध्ये आणि धार्मिक साहित्यात आढळतो.

इंद्राची राजधानी कोणती आहे?

इंद्राची राजधानी अमरावती असल्याचे धार्मिक परंपरेत सांगितले जाते. ती स्वर्गलोकातील इंद्राच्या अधिपत्याचे केंद्र मानली जाते.

इंद्राचे प्रमुख शस्त्र कोणते?

इंद्राकडे वज्र हे शक्तिशाली शस्त्र असल्याचे वर्णन केले जाते. याशिवाय इंद्रास्त्र, ऐन्द्रेयास्त्र आणि वासवी शक्ती यांचाही उल्लेख मूळ लेखात करण्यात आला आहे.

इंद्रपदाची संकल्पना एवढी महत्त्वाची का आहे?

इंद्राच्या कथेकडे केवळ एका देवतेची कथा म्हणून पाहिले, तर ‘१४ इंद्र’ ही संकल्पना काहीशी गूढ वाटू शकते. मात्र इंद्र हे पद आहे, अशी धार्मिक संकल्पना स्वीकारल्यास एका कल्पामध्ये वेगवेगळे इंद्र का होतात, हे समजणे सोपे होते.

मानवी आयुष्याच्या तुलनेत देवतांचा कालावधी आणि त्याहूनही मोठी युग-कल्पाची कालगणना ही हिंदू धार्मिक परंपरेतील विश्वरचनेची एक वैशिष्ट्यपूर्ण संकल्पना आहे.

इंद्र एकच नसतो?

हिंदू धार्मिक परंपरेतील इंद्राविषयीची माहिती पाहिली तर ‘इंद्र हे नाव आहे की पद?’ या प्रश्नाचे उत्तर अधिक स्पष्ट होते. या लेखातील परंपरेनुसार इंद्र हे देवांच्या राजाचे पद आहे. म्हणूनच वेगवेगळ्या कालखंडांत वेगवेगळ्या इंद्रांचा उल्लेख केला जातो.

एका कल्पात १४ इंद्र होतात, अशी धार्मिक कालगणना सांगते. यज्ञ, रोचन, सत्यजित, त्रिशिख, विभू, मंत्रदुम, पुरंदर, बली, अद्भुत, शंभू, वैधृती, ऋतधामा, दिवस्पती आणि शुचि ही त्या १४ इंद्रांची नावे दिली आहेत.

त्यामुळे आपण नेहमी ऐकतो तो ‘देवांचा राजा इंद्र’ हा केवळ एका व्यक्तीचा संदर्भ नसून एका विशिष्ट इंद्रपदाचा संदर्भ आहे, अशी या लेखातील संकल्पना आहे.

10. वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न

इंद्र कोण आहे?

हिंदू धार्मिक परंपरेनुसार इंद्र हा देवांचा राजा मानला जातो. त्याचे वाहन ऐरावत असून अमरावती ही त्याची राजधानी असल्याचे वर्णन केले जाते.

इंद्र हे नाव आहे की पद?

या लेखातील धार्मिक परंपरेनुसार इंद्र हे केवळ एका व्यक्तीचे नाव नसून देवांच्या राजाचे पद आहे.

इंद्राचे वाहन कोणते आहे?

इंद्राचे वाहन ऐरावत नावाचा हत्ती आहे.

इंद्राची राजधानी कोणती आहे?

इंद्राची राजधानी अमरावती असल्याचे धार्मिक परंपरेत सांगितले जाते.

इंद्राचे प्रमुख शस्त्र कोणते आहे?

इंद्राचे प्रमुख शस्त्र वज्र असल्याचे वर्णन केले जाते. इंद्रास्त्र आणि ऐन्द्रेयास्त्र यांचाही उल्लेख आढळतो.

एका कल्पात किती इंद्र होतात?

मूळ लेखानुसार एका कल्पात म्हणजेच ब्रह्मदेवाच्या एका दिवसात १४ इंद्र होतात.

१४ इंद्रांची नावे कोणती आहेत?

यज्ञ, रोचन, सत्यजित, त्रिशिख, विभू, मंत्रदुम, पुरंदर, बली, अद्भुत, शंभू, वैधृती, ऋतधामा, दिवस्पती आणि शुचि अशी १४ नावे दिली आहेत.

इंद्राच्या पत्नीला काय म्हणतात?

इंद्राच्या पत्नीला इंद्राणी किंवा इंद्रायणी असे म्हटले जाते.