कबड्डी खेळाविषयी माहिती – भारताचा पारंपरिक आणि लोकप्रिय खेळ

भारताच्या पारंपरिक खेळांमध्ये कबड्डी हा खेळ अत्यंत महत्त्वाचा मानला जातो. हा खेळ केवळ शारीरिक सामर्थ्य, चपळता आणि संयमच नव्हे तर संघभावना आणि रणनीती यांचाही परिपाक आहे. ग्रामीण भागांपासून ते आंतरराष्ट्रीय स्तरापर्यंत पोहोचलेला हा खेळ आज जागतिक मान्यता मिळवतो आहे.

कबड्डीचा इतिहास आणि उगम

कबड्डी हा भारतात प्राचीन काळापासून खेळला जाणारा खेळ आहे. दक्षिण भारत हा या खेळाचा उगमस्थान मानले जाते. प्राचीन ग्रंथांमध्ये आणि लोककाव्यांमध्ये देखील या खेळाचा उल्लेख आढळतो. सतराव्या व अठराव्या शतकात प्रसिद्ध कवी भूषण यांनी बुंदेलखंडच्या राजा छत्रसाल यांच्यावर लिहिलेल्या कवितांमध्ये कबड्डीचा उल्लेख केला आहे, यावरून या खेळाचे प्राचीन अस्तित्व सिद्ध होते.

विविध भागांमध्ये या खेळाला वेगवेगळी नावे आहेत. जसे की –

• पश्चिम भारतात हुतूतू

• दक्षिणेत कबड्डी

• तर अन्य भागांत हुडसाब, गुडगुडी, डुडु, सुरकोन, किलासर, दमदम, कपटी, चंडाजी, सुरबड्डी अशी अनेक नावे प्रचलित आहेत.

यावरून स्पष्ट होते की हा खेळ संपूर्ण भारतभर खेळला जात होता आणि आजही तो खेळला जातो.

कबड्डीचे वैशिष्ट्य

या खेळाचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे त्यासाठी कोणत्याही महागड्या उपकरणांची गरज नसते. फक्त मैदान, खेळाडू आणि नियमांची अंमलबजावणी पुरेशी असते. त्यामुळे हा खेळ सर्व आर्थिक स्तरातील लोकांमध्ये प्रचंड लोकप्रिय आहे.

हा खेळ खेळण्यासाठी युक्ती, ताकद, चपळता आणि संघभावना आवश्यक असते. कबड्डी हा एक सामूहिक खेळ आहे आणि त्यामुळे यामध्ये सहभाग घेणाऱ्या खेळाडूंची संघटनात्मक मानसिकता अत्यंत महत्त्वाची ठरते.

कबड्डी खेळाचे नियम

संघ रचना:

कबड्डी खेळात सामान्यतः प्रत्येकी सात खेळाडूंचे दोन संघ असतात. अर्थात मैदानाच्या आकारानुसार ही संख्या कमी-जास्तही होऊ शकते (८ ते २० खेळाडूपर्यंत). दोन्ही संघ सम संख्येचे असणे आवश्यक आहे.

मैदान:

• कबड्डीसाठी लागणारे मैदान साधारणतः १२.५ मीटर लांब आणि १० मीटर रुंद असते (प्रौढांसाठी).

• मैदानाच्या मध्यभागी मिडलाइन आखली जाते.

• खेळाच्या दोन्ही बाजूंना अर्धे-भाग असतात ज्यात प्रत्येकी एक संघ उभा असतो.

खेळाची सुरुवात:

• एका संघाकडून एक खेळाडू "कबड्डी कबड्डी" म्हणत दुसऱ्या संघाच्या क्षेत्रात प्रवेश करतो.

• श्वास रोखून ठेवून, एकाच दमात तो हा शब्द उच्चारत राहतो.

• समोरच्या संघातील खेळाडूंना हात लावून परत येण्याचा त्याचा उद्देश असतो.

• ज्या खेळाडूंना तो स्पर्श करतो, ते बाद होतात.

• मात्र, जर त्याला परतीच्या मार्गात पकडले गेले, तर तोच बाद मानला जातो.

पॉईंट्स आणि पुनरागमन:

• एका खेळाडूला बाद केल्यावर त्याचा संघ एक गुण गमावतो.

• त्याचवेळी प्रतिस्पर्धी संघाला एक गुण मिळतो.

• बाद झालेल्या खेळाडूंना पुन्हा सामन्यात घेण्याची संधी मिळते जर त्यांच्या संघातील कोणीतरी प्रतिस्पर्ध्याला बाद करत गुण मिळवतो.

कबड्डीचे प्रकार

1. सर्कल कबड्डी – पंजाब, हरियाणा, पंजाबमध्ये खेळली जाणारी सर्कल रचना असलेली कबड्डी.

2. संधान कबड्डी – सामान्य नियमांसह रेखाटलेल्या मैदानावर खेळली जाते.

3. गड्डा कबड्डी – मऊ जमिनीवर, थोडीशी खड्ड्यांसह खेळली जाणारी कबड्डी.

4. प्रो कबड्डी – व्यावसायिक पातळीवर खेळली जाणारी कबड्डी, ज्यात LED मैदान, डिजिटल स्कोअरिंग, स्पॉन्सरशिप यांचा समावेश असतो.

प्रो कबड्डी लीग – एक क्रांतिकारी पाऊल

2014 मध्ये सुरू झालेली प्रो कबड्डी लीग (PKL) ही या खेळासाठी एक ऐतिहासिक टप्पा ठरली. या लीगमुळे कबड्डी हा खेळ टीव्हीवर, सोशल मीडियावर आणि देशविदेशात मोठ्या प्रमाणात लोकप्रिय झाला.
आजपर्यंत या लीगमध्ये अनेक आंतरराष्ट्रीय खेळाडूंनी भाग घेतला आहे आणि यामुळे कबड्डीचे वैश्विक व्यासपीठ तयार झाले आहे.

आंतरराष्ट्रीय कबड्डी

कबड्डी हा फक्त भारतापुरता मर्यादित नसून आशियाई क्रीडा स्पर्धांमध्येही कबड्डीचा समावेश आहे.
भारत, पाकिस्तान, बांगलादेश, इराण, दक्षिण कोरिया, जपान, श्रीलंका, थायलंड यासारख्या देशांमध्ये हा खेळ खेळला जातो.

भारताने एशियन गेम्स मध्ये अनेक वेळा कबड्डीचे सुवर्णपदक पटकावले आहे.

कबड्डीमधील काही महत्त्वाचे खेळाडू

1. अजय ठाकूर – भारताचा यशस्वी रेडर, २०१६ च्या वर्ल्ड कप विजेत्या संघाचा कर्णधार.

2. अनूप कुमार – अत्यंत अनुभवी खेळाडू, ‘कैप्टन कूल’ म्हणून ओळख.

3. पवन सहरावत – प्रो कबड्डी लीगमधील स्टार रेडर.

4. मनजीत चिल्लर – ऑल राउंडर, उत्कृष्ट डिफेंडर.

5. नितीश कुमार, नवीन कुमार, दीपक हुड्डा – युवा प्रतिभावान खेळाडू जे भविष्यातील भारताच्या ताकदीचा आधार असतील.

कबड्डीचा सामाजिक आणि शैक्षणिक महत्त्व

• हा खेळ विद्यार्थ्यांच्या व्यक्तिमत्व विकासासाठी अत्यंत उपयुक्त आहे.

• कबड्डीमुळे शारीरिक तंदुरुस्ती, सहनशक्ती, शिस्त, मनोबल यांचा विकास होतो.

• शाळा आणि महाविद्यालयांमध्ये कबड्डीला मोठा प्रोत्साहन दिला जातो.

• ग्रामीण भागांतील अनेक मुलांना कबड्डीमुळे करिअरच्या संधी मिळाल्या आहेत.

कबड्डी हा खेळ भारताची ओळख ठरलेला आहे. परंपरा, सामूहिकता आणि ताकद यांचे प्रतीक असलेला हा खेळ आता आंतरराष्ट्रीय स्तरावर भारताचा अभिमान बनला आहे.
यामध्ये सामावलेली सहकार भावना, कष्टाची तयारी, नीती आणि रणनीती हे जीवनाचे धडेही देतात.
शाळा, महाविद्यालये, खेळाचे मैदान, ते प्रो कबड्डीचे व्यासपीठ – कबड्डी सर्वत्र पोहोचलेली आहे.
‘कबड्डी कबड्डी’ हा आवाज केवळ खेळाचा नसून तो भारताच्या क्रीडाजीवनाचा बुलंद नाद आहे.