कुस्ती अर्थात मल्लविद्या खेळाची मराठीत माहिती

भारतातील प्राचीन आणि मर्दानी खेळांपैकी एक म्हणजे कुस्ती अर्थात मल्लविद्या. ही कला केवळ शारीरिक बळ आणि कौशल्याचीच नव्हे, तर सांस्कृतिक आणि ऐतिहासिक वारशाची प्रतीक आहे. कुस्तीला हिंदीत कुश्ती आणि इंग्रजीत Wrestling म्हणून ओळखले जाते. प्राचीन काळापासून ते आधुनिक युगापर्यंत, कुस्तीने भारतीय समाजात आपले विशेष स्थान कायम ठेवले आहे. या लेखात आपण मल्लविद्येचा इतिहास, तिचे प्रकार, फायदे, प्रसिद्ध खेळाडू आणि आधुनिक काळातील महत्व याबद्दल सविस्तर माहिती घेऊ.

कुस्ती अर्थात मल्लविद्येचा इतिहास

कुस्तीची उत्पत्ती प्राचीन आहे आणि तिचा उल्लेख रामायण, महाभारत आणि पुराणांमध्ये आढळतो. प्राचीन काळी मल्लविद्या ही युद्धकौशल्याचा एक महत्त्वाचा भाग होती. रामायणात वाली आणि सुग्रीव, तसेच लव आणि शत्रुघ्न यांचे मल्लयुद्ध, तर महाभारतात भीम याने जरासंध, किचक, हिडिंब यांच्याशी केलेले मल्लयुद्ध आणि कृष्ण तसेच बलराम यांनी कंस आणि इतरांशी केलेले युद्ध यांची वर्णने मल्लविद्येची लोकप्रियता आणि महत्त्व दर्शवतात. यावरून हे स्पष्ट होते की, प्राचीन काळात मल्लविद्या ही केवळ खेळ नसून, युद्धकलेतील एक अविभाज्य घटक होती.

स्वराज्यसंस्थापक छत्रपती शिवाजी महाराज आणि स्वराज्यरक्षक छत्रपती संभाजी महाराज हे देखील उत्तम मल्लविद्यापटू होते. किल्ले रायगडावर मल्लविद्येच्या कसरतीसाठी वापरला जाणारा लोहस्तंभ आजही त्यांच्या काळातील या खेळाच्या महत्त्वाची साक्ष देतो. शिवाजी महाराजांनी मल्लविद्येला प्रोत्साहन देऊन मराठ्यांच्या शारीरिक तंदुरुस्ती आणि युद्धकौशल्याला बळकटी दिली.

मल्लविद्येचे प्राचीन प्रकार

प्राचीन काळी मल्लविद्येचे चार प्रमुख प्रकार प्रचलित होते: हनुमंती, भीमसेनी, जांबुवंती आणि जरासंधी. यापैकी हनुमंती मल्लविद्या कालांतराने लुप्त झाली होती. परंतु, 19व्या शतकात बाळंभट देवधर यांनी सप्तशृंगी पर्वतावर कठोर तप करून या विद्येचे रहस्य उलगडले आणि ती पुन्हा प्रचलित केली. बाळंभट यांनी हैदराबादच्या निजामाच्या राज्यातील अजिंक्य पहलवान अल्ली आणि गुलाम यांना चारी मुंड्या चीत करून मराठ्यांचे मल्लविद्येतील नाव मोठे केले. यामुळे मराठ्यांचा मल्लविद्येतील वारसा पुन्हा एकदा जगासमोर आला.

कुस्तीचे फायदे

कुस्ती हा केवळ शारीरिक खेळ नसून, तो व्यक्तीच्या सर्वांगीण विकासासाठी उपयुक्त आहे. खालीलप्रमाणे कुस्तीचे काही प्रमुख फायदे आहेत:

1. शारीरिक तंदुरुस्ती: कुस्तीमुळे स्नायू बळकट होतात, शरीरात चपळता येते आणि शारीरिक ताकद वाढते.

2. संरक्षण कौशल्य: कुस्तीमुळे स्वसंरक्षणाचे कौशल्य विकसित होते, जे व्यक्तीला आत्मविश्वास देते.

3. मानसिक बळ: कुस्तीमुळे धैर्य, संयम आणि एकाग्रता वाढते. यामुळे खेळाडू मानसिकदृष्ट्या सक्षम होतो.

4. वीरश्री आणि तेज: कुस्तीमुळे व्यक्तीच्या व्यक्तिमत्त्वात तेज आणि आत्मविश्वास येतो, ज्यामुळे त्याला समाजात मान मिळतो.

5. शिस्त आणि समर्पण: कुस्ती खेळण्यासाठी कठोर प्रशिक्षण आणि शिस्त आवश्यक आहे, ज्यामुळे खेळाडूच्या जीवनात शिस्त निर्माण होते.

मल्लविद्येची परंपरा आणि आखाडे

भारतात मल्लविद्येची परंपरा आखाड्यांद्वारे पुढे नेली जाते. आखाडा हा कुस्तीपटूंना प्रशिक्षण देण्याचे आणि त्यांच्या कौशल्याला पैलू पाडण्याचे केंद्र आहे. आखाड्यांमध्ये खेळाडूंना मल्लविद्या, व्यायाम, आहार आणि शिस्त यांचे प्रशिक्षण दिले जाते. भारतातील अनेक राज्यांमध्ये, विशेषतः महाराष्ट्र, पंजाब, हरियाणा आणि उत्तर प्रदेश येथे आखाड्यांची परंपरा आजही जोपासली जाते.

महाराष्ट्रात कोल्हापूर हे कुस्तीचे प्रमुख केंद्र आहे. येथील मोतिबाग तालीम आणि इतर आखाडे कुस्तीपटूंना प्रशिक्षण देण्यासाठी प्रसिद्ध आहेत. याशिवाय, पंजाब आणि हरियाणा येथील आखाड्यांनी अनेक आंतरराष्ट्रीय स्तरावरील कुस्तीपटू घडवले आहेत.

आधुनिक काळातील मल्लविद्या

आधुनिक काळात मल्लविद्येला कुस्ती या नावाने अधिक ओळखले जाते. पूर्वी कुस्तीचा उपयोग युद्ध, द्वंद्वयुद्ध आणि खेळ यासाठी होत असे. परंतु, आजकाल कुस्ती मुख्यतः खेळाच्या स्वरूपात खेळली जाते. राष्ट्रीय आणि आंतरराष्ट्रीय स्तरावर कुस्तीच्या स्पर्धा आयोजित केल्या जातात. भारतात राष्ट्रीय पातळीवरील सर्वात प्रतिष्ठित कुस्ती स्पर्धा म्हणजे हिंदकेसरी. या स्पर्धेचा विजेता हिंदकेसरी हा मानाचा किताब आणि गदा हे सन्मानचिन्ह प्राप्त करतो.

हिंदकेसरी स्पर्धा

हिंदकेसरी ही भारतातील सर्वात प्रतिष्ठित कुस्ती स्पर्धा आहे. या स्पर्धेत देशभरातील कुस्तीपटू भाग घेतात आणि विजेत्याला हिंदकेसरी हा किताब मिळतो. गदा हे या स्पर्धेचे प्रतीक आहे, जे विजेत्याच्या शारीरिक आणि मानसिक बळाचे प्रतीक आहे. ही स्पर्धा कुस्तीच्या परंपरेला जिवंत ठेवण्यास आणि नवीन खेळाडूंना प्रोत्साहन देण्यासाठी महत्त्वाची आहे.

कुस्तीला प्रोत्साहन देणारे व्यक्तिमत्त्व

आधुनिक काळात कोल्हापूरचे राजर्षी छत्रपती शाहू महाराज आणि बडोद्याचे खंडेराव गायकवाड यांनी कुस्तीच्या प्रचार आणि प्रसारासाठी मोठे योगदान दिले. दोघेही स्वतः उत्तम कुस्तीपटू होते आणि त्यांनी आखाड्यांना प्रोत्साहन देऊन अनेक खेळाडूंना प्रशिक्षण दिले. शाहू महाराजांनी कोल्हापूरला कुस्तीचे केंद्र बनवले, आणि आजही कोल्हापूर कुस्तीच्या बाबतीत अग्रेसर आहे.

आंतरराष्ट्रीय स्तरावरील भारतीय कुस्तीपटू

आधुनिक काळात भारतीय कुस्तीपटूंनी आंतरराष्ट्रीय स्तरावरही आपले नाव कमावले आहे. काही प्रसिद्ध कुस्तीपटूंची नावे खालीलप्रमाणे:

• सुशील कुमार: ऑलिम्पिकमध्ये दोन पदके जिंकणारे पहिले भारतीय कुस्तीपटू. त्यांनी 2008 मध्ये कांस्यपदक आणि 2012 मध्ये रौप्यपदक जिंकले.

• बजरंग पुनिया: ऑलिम्पिक कांस्यपदक विजेता आणि जागतिक कुस्ती स्पर्धेत अनेक पदके जिंकणारा खेळाडू.

• विनेश फोगट: कॉमनवेल्थ गेम्स आणि आशियाई खेळांमध्ये सुवर्णपदक जिंकणारी पहिली भारतीय महिला कुस्तीपटू.

• साक्षी मलिक: 2016 रिओ ऑलिम्पिकमध्ये कांस्यपदक जिंकणारी पहिली भारतीय महिला कुस्तीपटू.

या खेळाडूंनी भारतीय कुस्तीला जागतिक स्तरावर मान मिळवून दिला आहे.

कुस्तीचे प्रशिक्षण आणि आहार

कुस्तीपटूंसाठी प्रशिक्षण आणि आहार हे दोन महत्त्वाचे घटक आहेत. आखाड्यात खेळाडूंना दंड-बैठका, जमीन खणणे, दोरीवर चढणे यासारख्या कसरती शिकवल्या जातात. याशिवाय, दंगल (प्रात्यक्षिक कुस्ती) आणि व्यायाम यांचा समावेश प्रशिक्षणात होतो.

आहारात कुस्तीपटू दूध, दही, खोबरे, बदाम, काजू आणि प्रथिनेयुक्त पदार्थ यांचा समावेश करतात. खाकरा आणि माठ यासारखे पारंपरिक पदार्थही त्यांच्या आहारात असतात. यामुळे त्यांना शारीरिक बळ आणि ऊर्जा मिळते.

कुस्ती आणि आधुनिक आव्हाने

आधुनिक काळात कुस्तीला काही आव्हानांचा सामना करावा लागत आहे. जिम संस्कृती आणि इतर खेळांच्या वाढत्या लोकप्रियतेमुळे कुस्तीच्या पारंपरिक आखाड्यांकडे तरुणांचा ओढा कमी होत आहे. याशिवाय, आखाड्यांना आर्थिक पाठबळ आणि आधुनिक सुविधांचा अभाव आहे. तरीही, क्रीडा मंत्रालय आणि भारतीय कुस्ती महासंघ यांच्या प्रयत्नांमुळे कुस्तीला पुन्हा उभारी मिळत आहे.

कुस्ती आणि सांस्कृतिक महत्व

कुस्ती ही केवळ खेळ नसून, ती भारतीय संस्कृतीचा अविभाज्य भाग आहे. दंगल आणि कुस्ती स्पर्धा यांना गावांमध्ये आणि शहरांमध्ये मोठा प्रतिसाद मिळतो. विशेषतः महाराष्ट्र, पंजाब आणि हरियाणा येथील कुस्ती स्पर्धा लोकप्रिय आहेत. कुस्ती हा खेळ शारीरिक बळाबरोबरच शिस्त, संयम आणि आत्मविश्वास यांचे प्रतीक आहे.

कुस्ती अर्थात मल्लविद्या ही भारताची प्राचीन आणि गौरवशाली परंपरा आहे. प्राचीन काळातील रामायण-महाभारतापासून ते छत्रपती शिवाजी महाराज, बाळंभट देवधर, शाहू महाराज आणि आधुनिक काळातील सुशील कुमार, बजरंग पुनिया यांच्यापर्यंत कुस्तीने आपला वारसा जपला आहे. हिंदकेसरी सारख्या स्पर्धा आणि आखाड्यांच्या परंपरेमुळे कुस्ती आजही जिवंत आहे. कुस्तीमुळे शारीरिक आणि मानसिक विकास होतो, आणि ती भारताच्या सांस्कृतिक वारशाचा एक महत्त्वाचा भाग आहे.