कड्यावरचा गणपती – आंजर्ले : कोकणातील समुद्र, निसर्ग आणि भक्तीचा संगम

आंजर्ले – कोकणातील समुद्र, निसर्ग आणि शांततेचा ठेवा

कोकणातील रत्नागिरी जिल्ह्यातील दापोली तालुक्यातील आंजर्ले गाव हे निसर्गसंपन्न, शांत आणि पर्यटनासाठी आदर्श ठिकाण आहे. विस्तीर्ण वाळूचा किनारा, नारळ-सुपारीची झाडे, हिरवाईने वेढलेले डोंगर आणि प्रसन्न वातावरण हे आंजर्ल्याचे मुख्य वैशिष्ट्य. दर आठवड्याला पर्यटक येथे येतात आणि काही दिवसांचा समुद्रकिनारी मुक्काम करत समुद्र, निसर्ग व धार्मिक स्थळांचा आनंद घेतात.

राहण्याच्या उत्तम सोयी, पारंपरिक कोकणी जेवण आणि आजूबाजूच्या असंख्य पर्यटन स्थळांमुळे इथे आल्यावर वेळ कसा निघून जातो हे कळत नाही. अशाच धार्मिक पर्यटन स्थळांपैकी एक म्हणजे आंजर्ल्याचा कड्यावरचा गणपती.

कड्यावरचा गणपती – नावामागचं कारण

मुंबई-गोवा महामार्गावरून मुर्डी येथे आल्यानंतर आंजर्ल्याला जाणारा फाटा लागतो. याच मार्गावर, मुर्डी-आंजर्ले रस्त्यावर उजव्या बाजूस टेकडीच्या कड्यावर गणपतीचं हे मंदिर वसलेलं आहे.

या मंदिराला "कड्यावरचा गणपती" म्हणण्याचं कारण म्हणजे गणपतीचं स्थान एका छोट्या डोंगरावर आहे आणि तिथून खाली जाण्यासाठी पायऱ्या आहेत. पूर्वी गणपतीचं मूळ मंदिर समुद्रकिनाऱ्यावर होतं, पण समुद्राच्या पातळीत वाढ झाल्याने ते जलमग्न झालं. त्यामुळे समुद्रापासून दूर, एका टेकडीवर नवं मंदिर बांधण्यात आलं.

स्थानिक दंतकथेनुसार, जेव्हा श्रीगणेश या नव्या ठिकाणी स्थानापन्न होण्यासाठी आले, तेव्हा त्यांचं पहिलं पाऊल डोंगराच्या माथ्यावर पडलं – ज्याला "गणपतीचं पाऊल" म्हणतात – आणि दुसरं पाऊल थेट मंदिरात पडलं.

जुन्या मंदिराचे अवशेष आणि ओहोटीचा चमत्कार

असे सांगितले जाते की वर्षातून फक्त दोनदा, जेव्हा पूर्ण ओहोटी असते, तेव्हा जुन्या समुद्रकिनाऱ्यावरील गणपती मंदिराचे अवशेष दिसतात. हा क्षण अत्यंत दुर्मिळ असल्याने पर्यटक आणि भक्त यावेळी विशेष गर्दी करतात.

मंदिराच्या बांधकामामागची कथा

पूर्वीचे मंदिर अत्यंत जीर्ण झाल्यानंतर तत्कालीन व्यवस्थापक रामकृष्णभट नित्सुरे यांना स्वप्नात श्रीगणेशांचा दृष्टांत झाला. श्रीगणेशांनी त्यांना त्वरित नवं मंदिर बांधण्याचा आदेश दिला.

रामकृष्णभट पुण्यास जाऊन मूळ आंजर्लेकर आणि त्या काळी पेशव्यांकडे सावकार असलेले दादाजी घाणेकर व रघुनाथ धारवाड यांना ही गोष्ट सांगितली. या दोघांनी मंदिराच्या बांधकामासाठी आर्थिक मदत करण्यास त्वरित होकार दिला. त्यांच्या मदतीने जांभ्या दगडात नवं, भव्य मंदिर उभारण्यात आलं.

पूर्वी कौलारू असलेलं मंदिर नव्याने बांधताना कलशयुक्त करण्यात आलं. बांधकामास तब्बल १२ वर्षे लागली आणि सन १७८० मध्ये मंदिर पूर्णत्वास आलं.

मंदिराची रचना आणि वैशिष्ट्ये

• मंदिर पूर्वाभिमुख आहे.

• लांबी – ५५ फूट, रुंदी – ३९ फूट, उंची – ६० फूट.

• सभागृहाला सुंदर कमानी असून पहिला घुमट ३५ फूट उंच आहे.

• मंदिराच्या उत्तर बाजूस वर जाण्यासाठी जिना आहे.

• ९०च्या दशकात दुसऱ्यांदा जीर्णोद्धार होऊन १९९६ मध्ये तो पूर्ण झाला.

नित्सुरे घराण्याचा योगदान आणि जीर्णोद्धार

कड्यावरचा गणपती मंदिराचे विश्वस्तपद सलग आठ पिढ्या नित्सुरे घराण्याकडे होते. १९९६ मधील जीर्णोद्धाराचे कार्य कै. गणेश नित्सुरे, कै. रंगनाथ नित्सुरे, कै. मुकुंद नित्सुरे आणि कै. मधुअण्णा नित्सुरे यांनी समस्त ग्रामस्थ आणि भक्तांच्या सहकार्याने यशस्वीपणे पूर्ण केले.

यानंतर सर्वांच्या संमतीने मंदिराचा कार्यभार ग्रामस्थ विश्वस्त मंडळाकडे सोपवला गेला. २००२ मध्ये भक्तांसाठी "भक्तिधाम" ही वास्तू बांधण्यात आली. तसेच बाजूच्या हरिहरेश्वर शिवमंदिराचा जीर्णोद्धारही करण्यात आला.

गणपतीची मूर्ती आणि दर्शनाची प्रथा

मंदिरातील गणेशमूर्ती अतिशय रेखीव असून तिचे वर्णन असे –

• वाहन – मूषक

• सोंड – सरळ, सोंडेतील मोदक

• यज्ञोपवीत धारण केलेले

• उदरावर नागपाश

• दोन्ही बाजूला रिद्धी-सिद्धी

• चतुर्भुज मूर्ती

• रंगकाम – पेणच्या हजारे कुटुंबीयांकडे दरवर्षी केले जाते.

प्रथम गणपतीच्या पावलाचं दर्शन घेणं, मग गणेशमूर्तीचं दर्शन घेणं – ही इथली पारंपरिक प्रथा आहे.

माघ शुद्ध पंचमी उत्सव – भक्ती आणि परंपरेचा संगम

माघ शुद्ध प्रतिपदेपासून माघ शुद्ध पंचमीपर्यंत, म्हणजे पाच दिवस, गणरायाचा उत्सव पारंपरिक पद्धतीने साजरा केला जातो. या काळात पंचक्रोशीसह दूरदूरहून आलेले भक्त श्रींच्या दर्शनाचा लाभ घेतात. भजन, कीर्तन, पूजाविधी आणि सांस्कृतिक कार्यक्रमांनी वातावरण भक्तिमय होतं.

पर्यटन आणि मार्गदर्शन

कड्यावरचा गणपती मंदिरापर्यंत पोहोचण्यासाठी –

• मुंबईहून – मुंबई-गोवा महामार्गावरून खेड/दापोली मार्गे मुर्डी गाव, तेथून आंजर्ले फाटा.

• पुण्याहून – ताम्हिणी घाट/वरंधा घाट मार्गे दापोली.

मंदिराजवळ पार्किंग, पिण्याचे पाणी, प्रसादाची दुकाने आणि विश्रांतीसाठी जागा उपलब्ध आहे. आंजर्ले बीच, हरिहरेश्वर मंदिर, मुरुड बीच आणि दाभोळ यांसारखी जवळची ठिकाणेही पाहण्यासारखी आहेत.

कड्यावरचा गणपती – भक्ती, इतिहास आणि निसर्ग यांचा मिलाफ

कड्यावरचा गणपती हे फक्त एक मंदिर नाही तर कोकणातील इतिहास, श्रद्धा आणि निसर्गसौंदर्याचं प्रतीक आहे. समुद्राच्या लाटांचा गजर, टेकडीवरील मंद वारा आणि गणरायाचं प्रसन्न रूप – हे सर्व मिळून भक्ताला एक वेगळीच ऊर्जा देतात.

आंजर्ल्याला आल्यावर कड्यावरच्या गणपतीचं दर्शन हे अवश्य घ्यावं, कारण इथे मिळणारी भक्तीची शांतता आणि निसर्गाची साथ ही अन्यत्र कुठेच अनुभवायला मिळत नाही.