अवचितगड किल्ला - माहिती व इतिहास

अवचितगड, रायगड जिल्ह्यातील रोहा तालुक्यातील एक ऐतिहासिक किल्ला, कोकणातील निसर्गसौंदर्य आणि समृद्ध इतिहासाचा अनमोल संगम आहे. हा किल्ला ट्रेकर्स, इतिहासप्रेमी आणि निसर्गप्रेमींसाठी एक आदर्श ठिकाण आहे. नागोठणे शहराच्या दक्षिणेस सहा किलोमीटरवर मोटार रस्त्याने व सरळ रेषेत पायवाटेने अनुक्रमे सहा किलोमीटर व चार किलोमीटर अंतरावर असलेला अवचितगड, रोहे व नागोठण्यामधील डोंगरांच्या टेकडीवर मेढा या गावानजिक आहे. चला, अवचितगडाच्या इतिहास, वास्तुकला आणि पर्यटन स्थळांचा आढावा घेऊया.

अवचितगडाचा परिचय आणि स्थान

नागोठणे शहराच्या दक्षिणेस सहा किलोमीटरवर मोटार रस्त्याने व सरळ रेषेत पायवाटेने अनुक्रमे सहा किलोमीटर व चार किलोमीटर अंतरावर असलेला हा अवचितगड, रोहे व नागोठण्यामधील डोंगरांच्या टेकडीवर मेढा या गावानजिक आहे. याच गावावरून या किल्ल्यावर जाण्यास वाट आहे. अवचितगडाची उंची ३०० मीटर (सुमारे १००० फूट) आहे, आणि तो सह्याद्रीच्या डोंगररांगांमध्ये कुंडलिका नदीच्या तीरावर वसलेला आहे. घनदाट जंगलाने वेढलेला हा किल्ला संरक्षणाच्या दृष्टिकोनातून महत्त्वाचा होता, कारण त्याच्या सभोवताली तटबंदी आणि बुरुज आहेत. येथील निसर्गसौंदर्य, विशेषतः पावसाळ्यात, पर्यटकांना भुरळ घालते. गडावरून तैलबैला, सुधागड, सरसगड, धनगड आणि रायगड यांसारखे किल्ले आणि कुंडलिका नदीचे खोरे न्याहाळता येते.

अवचितगडाचा इतिहास

हा गड शिलाहारांनी बांधला असावा, असे इतिहासतज्ज्ञांचे मत आहे. कारण अहमदनगरच्या निजामशाहीत बाह्य अंगावरून हा किल्ला मोगलांनी बांधला असावा, असे मत नेर्न या लेखकाने व्यक्त केले आहे आणि याच ग्रंथांमध्ये शिवाजीराजांनी या गडाचे बांधकाम शेख महंमद नामक वास्तुविशारदाच्या मदतीने केले असा उल्लेख आहे, कारण मुरुड-जंजिऱ्याच्या सिद्दीवर लक्ष ठेवण्यासाठी शिवाजी महाराजांनी हा अवचितगड बांधला असा दावा इतिहासकारांमध्ये केला जातो. १६४८ साली शिवाजी महाराजांनी हा किल्ला ताब्यात घेतला व १८८१ मध्ये कर्नल प्रार्थरने सरसगड व भोरपगडासह हा किल्ला काबीज केला. छत्रपती शिवाजी महाराजांनी या किल्ल्याची लष्करीदृष्ट्या पुनर्बांधणी केली, आणि त्याला “अवचितगड” हे नाव पडले, कारण त्यांनी तो अवचितपणे (अनपेक्षितपणे) ताब्यात घेतला. मोसे खोऱ्यातील बाजी पासलकर यांचा या किल्ल्याशी संबंध होता, आणि त्यांच्या स्मरणार्थ गडावर एक शिल्प कोरलेले आहे.

अवचितगडाची वास्तुकला आणि वैशिष्ट्ये

बुरुज व इतर कामाबरोबर महाराजांनी या किल्ल्यावर श्रीशिवमंदिर बांधले, किल्ल्यात प्रवेश करताना प्रवेशद्वाराजवळ दोन बुरूज आहेत. एका बुरूजाची पडझड झाली आहे. गडाला तटबंदी असून त्याची लांबी ५४९ मीटर आहे. ती अनेक ठिकाणी ढासळलेली आहे. काही ठिकाणी कडे फुटल्याने वरचा भाग निमुळता व निसरडा झाला आहे. गडाच्या मुख्य प्रवेशद्वारावर “शरभ” हे शिल्प आहे, जे सातवाहन किंवा शिलाहार काळातील (इ.स.पू. ८०० ते १०००) असू शकते, ज्यामुळे किल्ल्याचा प्राचीन इतिहास समजतो. दक्षिण बुरुजावरील शिलालेखात “श्री गणेशाय नमः श्री जयदेव शके १७१८ नलनाम संवत्सरे चैत्र शुद्ध प्रतिपदा” असा मजकूर आहे, जो मंदिराच्या आणि किल्ल्याच्या जीर्णोद्धाराचा उल्लेख करतो.

किल्ल्यावर उत्तरेकडून दक्षिणेकडे येताना सरदारांच्या इमारतीच्या जोत्यांचे अवशेष हात येतात. याच किल्ल्यात १२ कोनी तलावात भरपूर पाणी आहे, तलावाच्या पश्चिमेस एक टाकी असून त्यातही भरपूर पाणी आहे. मेढ्यांचे एक वयोवृद्ध प्रतिष्ठित नागरिक आबा जोशी यांनी या किल्ल्यावरचे पाणी संपूर्ण मेढे गावाला भर उन्हाळ्यातही पुरेल असे यापूर्वीच सांगितले होते. काही वर्षापूर्वी तशी योजना या गावासाठी तयार झाली परंतु पुढे ती का बंद पडली हे काही समजले नाही. याच पाण्याच्या टाक्यांजवळ गडाचा हवालदार बाजी पासलकराच्या स्मरणार्थ एक प्रतिमा कोरलेली आहे व तिच्या जवळच एक दीपमाळ आहे. पाण्याच्या टाक्यांच्या वरच्या बाजूला श्रीमहादेवाच्या लहानशा देवळात गणपती, पार्वती आणि विष्णूंच्या मूर्ती आहेत. महादेवाच्या पिंडीसमोर चांगल्या अवस्थेत असलेला नंदीही आहे. जवळच दारू कोठाराची इमारत असून दक्षिणेच्या भिंतीत “श्री गणेशाय नमः श्री जयदेव शके १७१८ नलनाम संवत्सरे चैत्र शुद्ध प्रतिपदा” असा देवनागरी लिपीतील शिलालेख आहे.

किल्ल्याच्या पायथ्याजवळच असलेल्या मेढे गावात श्रीवाकेश्वर महाराजांचे एक ऐतिहासिक मंदिर असून जवळच्या बाजूचे तळे व परिसर अजूनही इतिहासाची साथ देत आहेत. समोरच वरोठे-पाले या गावातील श्रीमहादेवीचे देवस्थानही ऐतिहासिक काळाशी निगडीत आहे. जवळच भिसे खिंडीत नागेश्वर निडी पडम येथे कोसबाईचे ऐतिहासिक मंदिर आहे. गडावर सात पाण्याच्या टाक्या, एक द्वादशकोनी हौद आणि पिंगळाई देवीचे छोटे मंदिर आहे. गडाच्या माथ्यावर चार तोफा आणि उद्ध्वस्त वाड्याचे अवशेष आहेत, जे किल्ल्याच्या लष्करी महत्त्वाची साक्ष देतात.

अवचितगडावर जाण्याच्या वाटा

अवचितगडावर जाण्यासाठी तीन प्रमुख मार्ग आहेत:

1. पिंगळसई मार्ग: मुंबई किंवा पुण्याहून रोह्याला पोहोचल्यानंतर, कुंडलिका नदीवरील पूल ओलांडून पिंगळसई गावात पोहोचता येते. हे अंतर सुमारे ५ किलोमीटर आहे. येथून सरळ आणि मळलेल्या वाटेने तासाभरात गडावर पोहोचता येते. वाटेत एक युद्धशिळा (वीरगळ) आहे.

2. मेढा मार्ग: रोह्याच्या आधी ७.५ किलोमीटरवर मेढा गाव आहे. येथून विठोबा मंदिराच्या मागे गडावर जाणारी वाट आहे. ही वाट घनदाट जंगलातून जाते, त्यामुळे वाट चुकण्याची शक्यता आहे. एका तासात पडक्या बुरुजापर्यंत पोहोचता येते.

3. पडम मार्ग: रोहा-नागोठणे मार्गावर बंद पडलेल्या कागद कारखान्याच्या मागून गडाच्या दक्षिण प्रवेशद्वारापर्यंत जाणारी वाट आहे. यासाठी सुमारे दोन तास लागतात.

अवचितगडाचे पर्यटन आणि निसर्गसौंदर्य

अवचितगड हा ट्रेकिंगसाठी सोपा मानला जातो, आणि पावसाळ्यानंतर येथील निसर्गसौंदर्य पाहण्यासारखे असते. गडाच्या सभोवतालच्या जंगलात रानडुक्कर, माकडे, बिबट्या आणि कोल्हे यांसारखे प्राणी आढळतात. गडावरून कुंडलिका नदीचे खोरे, तैलबैलाच्या प्रस्तरभिंती, रायगड, सुधागड, सरसगड आणि धनगड यांचे मनमोहक दृश्य दिसते. गडावर राहण्याची सोय नाही, त्यामुळे पर्यटकांनी स्वतःचे जेवण आणि पाणी सोबत न्यावे, जरी गडावरील पाण्याचे तलाव आणि टाक्या पिण्यायोग्य पाण्याने भरलेले असले तरी. मेढा ग्रामपंचायतीतर्फे १५ ऑगस्ट आणि २६ जानेवारीला गडावर झेंडावंदनाचा कार्यक्रम आयोजित केला जातो.

प्रवास टिप्स

अवचितगडाला भेट देताना खालील टिप्स लक्षात ठेवा:

• प्रवासाची सोय: मुंबईहून पेण-नागोठणे-रोहा मार्गे किंवा पुण्याहून माणगाव-कोलाड-रोहा मार्गे अवचितगडाला पोहोचता येते. जवळचे रेल्वे स्टेशन रोहा आहे, जे मुंबईपासून १५० किलोमीटर आहे.

• राहण्याची सोय: गडावर राहण्याची सोय नाही, पण रोह्यात हॉटेल्स आणि लॉज उपलब्ध आहेत.

• सर्वोत्तम वेळ: ऑक्टोबर ते मार्च हा ट्रेकिंगसाठी उत्तम काळ आहे, कारण हवामान सौम्य असते.

• स्थानिक खाद्यपदार्थ: रोह्यातील कोकणी खाद्यपदार्थ, विशेषतः मालवणी मासे आणि स्थानिक व्यंजने, चाखावीत.

• सुरक्षितता: घनदाट जंगलातून जाणाऱ्या वाटांवर स्थानिक मार्गदर्शकांचा सल्ला घ्या आणि वाट चुकण्यापासून सावध रहा.

अवचितगड किल्ला हा कोकणातील निसर्गसौंदर्य आणि शिवाजी महाराजांच्या ऐतिहासिक पराक्रमाचा अनमोल ठेवा आहे. येथील श्रीशिवमंदिर, पाण्याच्या टाक्या, शिलालेख आणि बुरुज इतिहासप्रेमींसाठी आकर्षण आहेत, तर घनदाट जंगल आणि मनमोहक दृश्ये ट्रेकर्ससाठी पर्वणी आहेत. मुंबई आणि पुण्यापासून जवळ असलेले हे ठिकाण विकेंड गेटवेसाठी आदर्श आहे. मग वाट कसली पाहता? सामान बांधा आणि अवचितगडाच्या या ऐतिहासिक आणि निसर्गरम्य परिसराला भेट द्या!