कालिका पुराण - मराठी भाषेची प्राचिनता सिद्ध करणारा ग्रंथ

मराठी भाषेची उत्पत्ती प्राचीन आहे, आणि तिच्या समृद्ध साहित्य परंपरेने तिला अभिजात भाषेचे स्थान मिळवून देण्यासाठी मजबूत पाया तयार केला आहे. हाल सातवाहनाने इ.स.च्या पहिल्या शतकात संपादित केलेला गाथा सप्तशती, इ.स. 9व्या शतकातील श्रावणबेळगोळ शिलालेख, नाणेघाटातील नागनिकेचा लेख, इ.स. 1012 मधील अक्षीचा शिलालेख, आणि इ.स. 13व्या शतकातील ज्ञानेश्वरी, लिळाचरित्र, व विवेकसिंधू हे अत्युच्च दर्जाचे मराठी ग्रंथ मराठीच्या अभिजातपणाला बळकटी देतात. या लेखामध्ये कालिकापुराण या दुर्मिळ ग्रंथाच्या माध्यमातून मराठी भाषेची प्राचिनता आणि सांस्कृतिक महत्त्व यावर प्रकाश टाकला आहे. हा ग्रंथ मराठीच्या समृद्ध साहित्य परंपरेचा एक अनमोल ठेवा आहे, जो मराठीला अभिजात दर्जा मिळवण्यासाठी महत्त्वपूर्ण योगदान देतो.

मराठी भाषेचे अभिजातपणा

मराठी भाषा अभिजात असल्याचे साहित्य अकादमीने मान्य केले असले, तरी केंद्र सरकारने अजूनही मराठी भाषेस अभिजात दर्जा दिलेला नाही. मात्र, मराठीत प्राचीन आणि मध्ययुगीन काळात निर्माण झालेले उच्च दर्जाचे साहित्य लवकरच हा दर्जा मराठीस प्राप्त करून देईल, यात शंका नाही. मराठी भाषेच्या समृद्धीमध्ये भर घालणारा एक दुर्मिळ ग्रंथ म्हणजे कालिकापुराण. हा ग्रंथ मराठी भाषेच्या प्राचीनतेचा आणि साहित्यिक वैभवाचा पुरावा आहे, जो मराठीच्या ऐतिहासिक आणि सांस्कृतिक मूल्यांना अधोरेखित करतो.

कालिकापुराण: ग्रंथ आणि त्याचा कर्ता

कालिकापुराण ग्रंथाचा कर्ता शारंगधर हा असून, या ग्रंथात एकूण 31 अध्याय आणि 1734 ओव्या आहेत. सदर ग्रंथात सोमवंशाचे वर्णन करून कालिका माहात्म्य वर्णन केले आहे. कासार समाजाची उत्पत्ती देणारा हा ग्रंथ अमुद्रित स्वरूपात होता, मात्र सन 1893 साली पुण्यातील जगद्धितेच्छु छापखान्याने याच्या काही मुद्रित प्रती काढल्या. कालांतराने या प्रतीही दुर्मिळ झाल्या.

परभणीचे एक अभ्यासू शिक्षक आळंदकर यांना कालिकापुराणाची एक दुर्मिळ प्रत मिळाली, आणि त्यांनी मला संपर्क करून यावर अभ्यास करण्याची विनंती केली. त्यानुसार त्यांनी पुण्यात येऊन सदर ग्रंथाची छायांकित प्रत माझ्याकडे दिली. ग्रंथाचा कर्ता शारंगधर स्वतःचा परिचय फक्त ‘महामायेचा कुमरु’ असा करतो, आणि याव्यतिरिक्त तो स्वतःविषयी काहीही लिहीत नाही. ही साधी आणि नम्र परिचय शैली शारंगधराच्या व्यक्तिमत्त्वाला दर्शवते.

ग्रंथाचा उद्देश आणि भाषिक वैशिष्ट्ये

ग्रंथाच्या सुरुवातीला शारंगधर सांगतो की, हा ग्रंथ संस्कृत पद्मपुराणातील उत्तरखंडातील कालिकामाहात्म्यावरून लिहिला आहे. या ग्रंथाचे मराठी लेखन करण्यामागचा उद्देश तो पुढीलप्रमाणे स्पष्ट करतो:
‘यासंस्कृताच्याआगरी || ग्रंथी मर्‍हाठीअर्थुभरी || कथा प्रगटकरी || दावीश्रोतयाते|| हेसंस्कृताचीपेटी || उघडुनियाप्राकृतींकरीदृष्टी || कथाबोलेनमर्‍हाटी || हरिकिर्तीची||’
या ओव्या दर्शवतात की, शारंगधराने संस्कृतातील कालिकामाहात्म्य मराठीत सुलभपणे सादर करून सामान्य लोकांना समजावे, हा उद्देश ठेवला.

ग्रंथाच्या चौदाव्या अध्यायात तो विठ्ठलाची स्तुती करताना म्हणतो:
‘पाहेपुंडलिकुभक्तपुर्णगाभा || अठ्ठाविसयुगेतुंतेथेउभा || कावृंदावनीपद्मनाभा || संततअससी ||’
या ओव्या यादवकालीन मराठी भाषेचे वैशिष्ट्य दर्शवतात, ज्यामुळे हा ग्रंथ मराठीच्या प्राचीन साहित्याचा एक महत्त्वाचा दस्तऐवज ठरतो. ग्रंथाची भाषा यादवकालीन असल्याचे लिखाणावरून समजते, परंतु शारंगधराने ग्रंथाचा काळ स्पष्टपणे लिहिला नसल्याने नेमक्या कुठल्या काळात हा ग्रंथ निर्माण झाला, हे कळणे कठीण आहे.

यादव वंशावळ आणि कालिकापुराणाचा काळ

शारंगधराने कालिकापुराणात दिलेली देवगिरीच्या यादव राजांची वंशावळ या कोड्याचे उत्तर देते. देवगिरीच्या यादव राजांच्या सात ते आठ वंशावळी प्रसिद्ध आहेत, परंतु यापैकी एकही वंशावळ एकमेकांशी मेळ खात नाही. शारंगधराने कालिकापुराणात दिलेली वंशावळ वैशिष्ट्यपूर्ण असून, ती देवगिरीच्या यादवांच्या आणि पर्यायाने महाराष्ट्राच्या इतिहासात मोलाची भर घालते.

वंशावळ पुढीलप्रमाणे आहे:
गळेसीपुत्रकोथळी || कोथळीसी नुरु (नृसिंह) || नुरुचा भोगु || भोगूचा आध्या || आध्याचा कोथळी || कोथळीचा दंडप्रहरी (दृढप्रहर) || दंडप्रहरीचा शिंगणू (सिंघण) || शिंगणाचा भिलमु (भिल्लम) || भिलमाचा अमरगंगी (अमरगंगेय) || अमरगंगीचा जैत्रपाळ (जैतुगी) || जैतपाळाचा कान्हादंडदेव (कान्हा उर्फ कृष्ण).

सदर वंशावळीतील नृसिंह, दृढप्रहर, सिंघण, भिल्लम, अमरगंगेय, जैतुगी, आणि कान्हा ही नावे देवगिरीच्या प्रसिद्ध यादव राजांची आहेत. ही वंशावळ कान्हा उर्फ कृष्ण या राजापर्यंत आहे. कान्हानंतर त्याचा लहान भाऊ महादेव हा सुद्धा पराक्रमी निघाला. मात्र, महादेव वारल्यानंतर त्याचा पुत्र अम्मण गादीवर बसला असता, त्याला कान्हाचा पुत्र रामदेव याने पदच्युत केले आणि स्वतः गादीवर बसला. रामदेव हा यादव साम्राज्याचा अखेरचा सम्राट होता.

रामदेव राजाच्या काळात ज्ञानेश्वरी या ग्रंथाची निर्मिती झाली. शारंगधराने दिलेल्या वंशावळीचा विचार करावयाचा तर सदर वंशावळ कृष्ण उर्फ कान्हेर राजापर्यंत आहे, आणि त्यानंतरच्या महादेव व रामदेव या प्रसिद्ध राजांचा सदर वंशावळीत उल्लेख सापडत नाही. त्यामुळे कालिकापुराण या ग्रंथाची निर्मिती कृष्णदेवाच्या कारकिर्दीत झाली असावी, हे अनुमान काढता येते. कृष्ण उर्फ कान्हेर राजाचा काळ इ.स. 1247 ते इ.स. 1260 मानला जातो. ज्ञानेश्वरी आणि लिळाचरित्र या ग्रंथांची रचना रामदेवाच्या कारकिर्दीतील मानली जाते, कारण या दोन्ही ग्रंथांत रामदेवाचा उल्लेख येतो. कालिकापुराणात महादेव आणि रामदेवाचाही उल्लेख मिळत नसल्याने हा ग्रंथ ज्ञानेश्वरी आणि लिळाचरित्र यांच्या समकाली किंवा काही वर्षे अगोदर लिहिला गेला असला पाहिजे.

मराठीला अभिजात दर्जा मिळण्याची प्रक्रिया

मराठी भाषेस अभिजात दर्जा मिळवण्यासाठी अनेक वर्षे प्रयत्न सुरू आहेत. 2013 साली प्रा. रंगनाथ पाठारे यांच्या अध्यक्षतेखाली ‘अभिजात मराठी भाषा समिती’ स्थापन करून सदर समितीचा अहवाल 2013 साली केंद्र सरकारला देण्यात आला. मात्र, या घटनेस आता सात वर्षांहून अधिक काळ लोटला, तरीही मराठी भाषेस अभिजात भाषेचा दर्जा मिळालेला नाही, हे दुर्दैव आहे. मराठी भाषेत प्राचीन आणि मध्ययुगात विपुल लिखाण झाले आहे, आणि दिवसेंदिवस नवीन शोध लागत आहेत. कालिकापुराण हे मराठीला अभिजात भाषा म्हणून मान्यता मिळण्याकडे टाकलेले आणखी एक पाऊल आहे. आगामी काळात नवे संदर्भ मिळतील आणि लवकरच मराठी भाषेस अभिजात दर्जा मिळेल, हीच आशा करूया.

कालिकापुराण हा ग्रंथ मराठी भाषेच्या प्राचीनतेचा आणि साहित्यिक समृद्धीचा एक महत्त्वाचा पुरावा आहे. शारंगधराने इ.स. 1247-1260 च्या सुमारास लिहिलेला हा ग्रंथ यादवकालीन मराठी भाषेचे वैशिष्ट्य दर्शवतो. सोमवंशाचे वर्णन, कालिका माहात्म्य, आणि कासार समाजाची उत्पत्ती यांचे वर्णन करणारा हा ग्रंथ मराठी साहित्याच्या इतिहासात मोलाची भर घालतो. देवगिरीच्या यादव राजांची वंशावळ आणि विठ्ठलाची स्तुती यामुळे हा ग्रंथ सांस्कृतिक आणि ऐतिहासिकदृष्ट्या महत्त्वाचा आहे. मराठीला अभिजात दर्जा मिळवण्यासाठी कालिकापुराणासारखे ग्रंथ महत्त्वाची भूमिका बजावतात. या लेखामध्ये कालिकापुराण आणि मराठी भाषेच्या प्राचीनतेबद्दल सविस्तर माहिती दिली आहे, जी साहित्यप्रेमी आणि अभ्यासकांसाठी उपयुक्त ठरेल.