सिद्दीचा जंजिरा व त्यांचे हिंदू कारभारी

जंजिरा किल्ला, रायगड जिल्ह्यातील मुरुड तालुक्यातील एक अजेय जलदुर्ग, आपल्या ऐतिहासिक आणि सांस्कृतिक वैभवासाठी प्रसिद्ध आहे. किल्ल्यावरील ‘शरभ’ शिल्पाविषयी अनेकदा प्रश्न विचारले जातात. जर शरभ हे शैव संस्कृतीचे प्रतीक असेल, तर जंजिरा किल्ल्यावर शरभ असण्याचे प्रयोजन काय, असा प्रश्न अनेकांना पडतो. या लेखामध्ये सिद्दीचा जंजिरा आणि त्यांच्या हिंदू कारभाऱ्यांचा प्रभाव याबद्दल सविस्तर माहिती दिली आहे, जी या प्रश्नांची उत्तरे देताना किल्ल्याच्या इतिहासाला उजाळा देते. जंजिरा किल्ल्याचा इतिहास आणि त्यातील हिंदू प्रभाव यांचा हा आढावा पर्यटक आणि इतिहासप्रेमींसाठी उपयुक्त ठरेल.

जंजिरा किल्ल्याचा प्रारंभ

निजामशाही काळात या बेटावर कोळ्यांची वस्ती होती, आणि राम पाटील हा तेव्हाचा कोळ्यांचा नायक होता. या टापूच्या रक्षणासाठी तेव्हा लाकडी मेढेकोट बांधण्यात आला होता. यावेळी राजपुरी येथे निजामशाही ठाणेदार होता. त्याचे काही कारणांमुळे राम पाटलाशी बिनसले, तेव्हा त्याने निजामशहाची मदत मागितली. निजामशहाने आपल्या पिरमखान या सरदारास आरमार देऊन टापूवर पाठवले. पिरमखानाने कपटाने किल्ला ताब्यात घेण्याचा बेत केला. चर्चेचे निमित्त करून त्याने दारूचा नजराणा पाठवून टापूवरील लोकांना धुंद केले आणि त्यांना कैद केले. नंतर तह करून त्याने राम पाटलाला किताब आणि छत्राचा मान दिला. मात्र, पिरमखान आणि राम पाटलाचे सतत बिनसत असल्याने, पिरमखानाने निजामशहाच्या मदतीने एक दिवस राम पाटलाचे डोके मारले. 1571 मध्ये बुर्‍हाण नामक सरदाराने निजामशहाकडून परवानगी घेऊन या टापूवर कोट बांधून त्याचे जंजिरा असे नामकरण केले. हे बुर्‍हाण सिद्दी नव्हता, हे लक्षात घेतले पाहिजे. 1617 साली पहिला सिद्दी सरदार या किल्ल्याचा कारभारी झाला, तेव्हापासून सिद्दींचा अंमल येथे सुरू झाला.

सिद्दी आणि हिंदू कारभारी

सिद्दींचे अनेक वंशज या किल्ल्याचे मालक झाले, परंतु त्यांचे कारभारी हे अनेक हिंदू होते. 18व्या शतकात सिद्दी याकुतखान होता, आणि त्याचे कारभारी बाळाजी विश्वनाथ आणि जानोजी विश्वनाथ होते. मात्र, काही संशयामुळे त्यांचे बिनसले, आणि बाळाजी देशावर निघून गेले, तर जानोजीला गोणत्यात घालून समुद्रात बुडवले गेले. यामुळे सिद्दी आणि त्यांच्या हिंदू कारभाऱ्यांमधील तणाव दिसून येतो.

किल्ल्याच्या कामात हिंदू लोक आघाडीवर असल्याचे पुरावे आहेत. बाळसावंत मोकाशी नामक एक सरदार होता, ज्याने 32 माणसांच्या वजनाची चिरा उचलून किल्ल्याच्या थरावर ठेवली. यामुळे सिद्दी खूष होऊन त्याने बाळसावंत आणि त्याच्या कुटुंबाला करात माफी दिली. याशिवाय, किल्ल्याची बाहेरील तटबंदी किंवा कोट 1728 साली बांधला गेला. याकाळात सिद्दी याकुत म्हणून एक सरदार होता, ज्याला शेख याकुत असेही म्हणायचे. तो मूळचा हिंदू असून गुहागरचा पाटील होता, परंतु त्याला लहानपणीच बाटवण्यात आले होते.

हिंदू कारभाऱ्यांचा प्रभाव

जंजिर्याचे राजे सिद्दी असले, तरी मुख्य कारभारी हे हिंदू होते. अगदी संस्थानाच्या आरंभी प्रधान आडनावाचे दिवाण किल्ल्याच्या बांधकामापासून होते. कालांतराने ही जबाबदारी कर्णिक घराण्याकडे आणि नंतर गुप्ते घराण्याकडे आली. शिवाजी महाराजांचे चिटणीस बाळाजी आवजी यांचे घराणेही पूर्वी सिद्दीकडेच होते. जंजिरा किल्ल्यात वस्ती करणारी दोन प्रमुख हिंदू घराणी म्हणजे सबनिस आणि दिवाण, जी अगदी पूर्वीपासून याच किल्ल्यात होती. यांच्या हाती संपूर्ण संस्थानाचा कारभार असे. शादी-खुशीचे सर्व शिरस्ते आणि मानमरातब यांना संस्थानात चालू होते, आणि यांना सर्व सिद्दी लोक खूप मान देत असत.

कालांतराने ही घराणी राजपुरी येथे गेली, परंतु 1866 साली किल्ल्याला आग लागल्यावर यांचे इतरत्र स्थलांतर झाले. काही काळ तर हिंदू कारभाऱ्यांकडेच जंजिर्याचा कारभार अप्रत्यक्षपणे आला होता. जेव्हा राजा मेल्यावर त्याचा वारस लहान असे, तेव्हा सर्व कारभार हिंदू लोकच पाहत. सिद्दी इब्राहिम आणि सदाशिव अनंत यांची मैत्री जगजाहिर आहे. 1798 मध्ये सिद्दी जमरुतखानाने सर्व कारभार सदाशिव अनंत याच्या हाती सोपवला होता. असे आणि इतर अनेक दाखले जंजिर्यावरील हिंदू प्रभावाचे अस्तित्व दाखवतात. तेव्हा हे शरभ शिल्प याच हिंदू प्रभावाखाली तयार केले गेले, हे निसंशय सिद्ध होते.

सिद्दीचा जंजिरा हा केवळ एक जलदुर्ग नाही, तर हिंदू आणि सिद्दी यांच्या सहकार्याचा आणि सांस्कृतिक संगमाचा ऐतिहासिक साक्षीदार आहे. किल्ल्यावरील शरभ शिल्प हा हिंदू कारभाऱ्यांच्या प्रभावाचा पुरावा आहे, जो शैव संस्कृतीशी जोडलेला आहे. राम पाटील, बाळसावंत मोकाशी, सबनिस, आणि दिवाण यांसारख्या हिंदू कारभाऱ्यांनी जंजिर्याच्या कारभारात आणि बांधकामात महत्त्वाची भूमिका बजावली. या लेखामध्ये सिद्दीचा जंजिरा आणि त्यांच्या हिंदू कारभाऱ्यांचा इतिहास सविस्तर मांडला आहे, जो इतिहास आणि संस्कृतीप्रेमींसाठी प्रेरणादायी आहे. जंजिरा किल्ल्याला भेट देणाऱ्या प्रत्येक पर्यटकाने येथील हिंदू प्रभाव आणि सिद्दींचा इतिहास अनुभवावा.