मांडवा - अष्टागरांचा मांडव

रायगड जिल्ह्यातील मांडवा हे गाव निसर्गसौंदर्य आणि ऐतिहासिक वारशाने नटलेले एक अनमोल रत्न आहे. मुंबईपासून अवघ्या काही अंतरावर असलेले हे गाव गेल्या काही वर्षांत पर्यटकांचे प्रमुख आकर्षण बनले आहे. निसर्गाने मुक्तहस्ते उधळण केलेला अलिबाग व रायगड जिल्हा गेल्या काही वर्षांत आघाडीचे पर्यटनस्थळ म्हणून उदयास आल्याने मुंबईहून लॉन्चेसमार्गे लाखो पर्यटक दरवर्षी मांडवामार्गे रायगड जिल्ह्यास भेट देत असतात. या लेखामध्ये आपण मांडवाच्या ऐतिहासिक, सांस्कृतिक आणि पर्यटकीय महत्त्वाचा आढावा घेऊया, ज्यामुळे हे गाव अष्टागरांचे प्रवेशद्वार म्हणून ओळखले जाते.

मांडवाचे पर्यटकीय आकर्षण आणि कॅटमरान सेवा

मांडवा हे गाव रायगड जिल्ह्यातील एक प्रमुख पर्यटनस्थळ आहे, जे मुंबईहून अलिबागला जाणाऱ्या पर्यटकांसाठी प्रवेशद्वार आहे. येथील पी.एन्.पी. कॅटमरान सर्व्हिसमुळे मुंबई ते अलिबाग हा प्रवास पर्यटकांसाठी एक पर्वणी ठरला आहे. ही सर्व सुविधांनी युक्त कॅटमरान सेवा केवळ पैसेच वाचवत नाही, तर पर्यटकांचा वेळ आणि प्रवासाचा त्रासही बर्‍याच प्रमाणात कमी करते. यामुळे दर आठवड्याला विरंगुळ्यासाठी अलिबागला येणाऱ्या पर्यटकांची संख्या अनेक पटींनी वाढली आहे. या सेवेचे श्रेय निःसंशयपणे पी.एन्.पी. कॅटमरानला द्यावे लागेल. मुंबईच्या गेट वे ऑफ इंडियावरून कॅटमरानने प्रवास सुरू केल्यावर काही वेळातच अथांग अरबी समुद्राच्या मधोमध इंग्रजी 'एल' आकारातील जेट्टी आपले लक्ष वेधून घेते. आजूबाजूला सिंधुसागराचे निळे पाणी, दाट सुरुची वने, वॉटर स्पोर्ट्स आणि रंगीबेरंगी बोटी यांचे दृश्य मनाला मोहून टाकते. विशेषतः हिवाळ्यात फ्लेमिंगो आणि सिगलसारखे परदेशी पक्षी प्रवासात साथ देतात. खाण्याच्या आशेने हे पक्षी आपल्या आजूबाजूला विहार करत असले, तरी सर्वच अन्न त्यांना लाभते असे नाही. हे स्वर्गीय दृश्य पाहताना कॅटमरान कधी मांडवा जेट्टीवर लागते, हे कळतच नाही.

मांडवाचा सिनेमॅटिक वारसा

मांडवा हे गाव अबालवृद्धांमध्ये प्रसिद्ध आहे, विशेषतः ९०च्या दशकात प्रदर्शित झालेल्या अग्नीपथ या चित्रपटामुळे. या चित्रपटात विजय दिनानाथ चव्हाण आणि खलनायक कांचा चीना यांचे गाव म्हणून मांडवाच दाखवले गेले होते. ही पात्रे काल्पनिक असली, तरी दिग्दर्शक मुकूल आनंद यांनी संशोधनासाठी मांडवाला भेट दिली होती आणि गावाचे भौगोलिक वैशिष्ट्य पाहून त्यांनी चित्रपटात या स्थानाची निवड केली. नुकताच प्रदर्शित झालेल्या अग्नीपथच्या रिमेकमध्येही मांडवाचा उल्लेख आहे. आजही अनेक पर्यटक विजय चव्हाण आणि कांचा चीना यांच्या घराच्या आठवणींसाठी मांडवाला भेट देतात, असे स्थानिक ग्रामस्थ मिश्किलपणे सांगतात. या चित्रपटामुळे मांडवा गावाला एक वेगळीच ओळख मिळाली आणि पर्यटकांचे आकर्षण वाढले.

मांडवाचा ऐतिहासिक वारसा

मांडवाचा इतिहास हा फार प्राचीन आहे, जरी इतिहासपुरुष याबाबत मौन बाळगून असले तरी येथे इतिहासाचा अभाव आहे असे म्हणणे चुकीचे ठरेल. प्राचीन काळापासून मांडवा हे चौल प्रांताचे प्रवेशद्वार म्हणून प्रसिद्ध आहे. धरमतर खाडीच्या मुखाशी असल्याने पश्चिमी राष्ट्रांशी होणाऱ्या व्यापाराचे टेहळणी आणि कर वसुली केंद्र म्हणून मांडवाचे महत्त्व होते. इसवी सनापूर्वी कोकण प्रांतावर सातवाहन साम्राज्याचे राज्य होते, त्या काळात कोकणचा पश्चिमी राष्ट्रांशी व्यापार भरभराटीला होता. सातवाहनांचे कोकणचे मुख्याधिकारी म्हणून महाभोज नावाचे घराणे कारभार पाहत होते. या घराण्यातील एका प्रसिद्ध सामंताचे नाव होते महाभोज मांडव स्कंदपलित. रायगड जिल्ह्यातील कुडा येथील सातवाहनकालीन लेण्यांमध्ये मांडव स्कंदपलित यांचे अनेक उल्लेख आढळतात. कुडा शैलगृह क्रमांक एकमध्ये महाभोजी विजया हिचा पुत्र मांडव स्कंदपलित याचा लेखक सुलसदत्त आणि उत्तरदत्त यांचा पुत्र शिवभुती आणि त्याची पत्नी नंदा यांनी दिलेल्या देणगीचा उल्लेख आहे. दुसऱ्या शैलगृहात मांडव कोच्छीपुत्र वेलिदत्त हा महाभोज असताना अहिलपुत्र रामदत्त आणि त्याची पत्नी वेलिदत्ता यांनी एक लेणे दान केल्याचे नमूद आहे. याशिवाय शैलगृह क्रमांक ६ मध्ये सुलभदत्त आणि उत्तरदता यांचा पुत्र शिवम, त्यांचे पुत्र शिवपालित, शिवदत्त आणि सर्पिल यांच्या देणग्या तसेच त्यांच्या कन्या सर्पा, शिवपालिता, शिवदत्ता आणि सुलसदता यांचे उल्लेख आहेत. यावरून असे निष्कर्ष काढता येतात की, महाभोज मांडव यांच्या अखत्यारीत असणारा प्रचंड प्रदेश हा सध्याच्या मांडव्यापासून सुरू होत असावा आणि कुडा लेणी व परिसरही त्याच्याच अखत्यारीत होता.

भारतीय संस्कृतीत मांडव पद्धतीला प्राचीन काळापासून अनन्यसाधारण महत्त्व आहे. आजही लग्न, सभा, खेळ यांसारख्या प्रसंगी मांडव उभारले जातात. मांडव नेहमी प्रवेशद्वाराजवळ असतो, यावरून असा निष्कर्ष काढता येतो की, महाभोज मांडवच्या विस्तृत प्रदेशाच्या प्रवेशद्वाराचा मांडव या अर्थाने या परिसराला मांडव हे नाव मिळाले असावे. कालांतराने अपभ्रंश होऊन सध्याचे मांडवा हे नाव सर्वमान्य झाले असावे.

मांडवाचे पुरातन अवशेष आणि शिवकालीन महत्त्व

काही जणांनी मांडवात प्राचीन वास्तू नसल्याने गावाच्या प्राचीनत्वावर संशय व्यक्त केला आहे. परंतु गावात फेरफटका मारल्यास अनेक जुन्या पद्धतीचे पाषाणी जोते दिसतात, जे या गावाच्या प्राचीन वैभवसंपन्नतेचे साक्षीदार आहेत. गावाच्या मध्यभागी दोन समाधी शिल्पे दिसतात, जी मध्ययुगीन वाटतात. या शिल्पांवर अश्वारूढ व्यक्ती दिसतात, ज्यावरून त्या काळातील एखाद्या दुर्धर संग्रामात धारातिर्थी पडलेल्या मांडवा गावातील सेनापतींची ही समाधीशिल्पे असावीत, असे अनुमान निघते. शिवकाळातही मांडवाला विशेष महत्त्व होते. त्या काळी या परिसरापासून स्वराज्याची हद्द सुरू होत असे. समोर करंजा येथे पोर्तुगीज आणि मुंबई येथे इंग्रज असल्याने मांडवा मोहिमा आणि टेहळणीच्या दृष्टीने मोक्याचे ठिकाण होते. या परिसराच्या संरक्षणासाठी शिवकाळात येथे श्रीवर्धन नावाची गढी उभारण्यात आली होती. परंतु शाहू महाराजांच्या काळात सिद्दी सात आणि चिमाजी अप्पा यांच्या तुंबळ युद्धात ही गढी नष्ट झाली. आज या गढीचे कोणतेही अवशेष दिसत नाहीत.

मांडवातील पर्यटकीय स्थळे

मांडवात पाहण्यासारखी अनेक स्थळे आहेत, त्यापैकी टाकादेवी हे जागृत देवस्थान विशेष उल्लेखनीय आहे. ही स्थानिकांची इष्टदेवता समुद्रातील कपारीत आहे. येथे पोहोचण्यासाठी अनेक किलोमिटरचा रस्ता कपारीतून पार करावा लागतो. कपारीत खोलवर गेलेले एक भुयार आहे, जिथे ही देवी विराजमान आहे. टाकादेवीचे दर्शन घेण्यासाठी ओहोटीच्या वेळीच यावे लागते, कारण भरतीच्या उधाणात ही भेट टाळावी. मांडवा बीच हा आणखी एक प्रेक्षणीय ठिकाण आहे, जिथे वॉटर स्पोर्ट्स आणि समुद्रस्नानाचा आनंद घेता येतो. मांडवाचे निसर्गरम्य वातावरण आणि मुंबईपासून जवळ असल्याने अनेक बॉलिवूड सेलिब्रिटी, राजकारणी आणि उद्योजकांनी येथे बंगले बांधले आहेत. येथील निसर्गसौंदर्यामुळे अनेक चित्रपटांचे शूटिंगही येथे होत असते.

रायगड जिल्ह्यातील अष्टागरांचा हा परिसर फार प्राचीन काळापासून वैभवसंपन्न आहे. हजारो वर्षे लोटली, तरी येथील नागरिकांचे निसर्गप्रेम अजूनही शाबूत आहे, ज्यामुळे या परिसराची खरी ओळख आजतागायत अबाधित आहे. अष्टागरांची सफर करायची असेल, तर मांडवाला भेट देणे अत्यावश्यक आहे. मांडवाच्या निसर्गसौंदर्यापासून ते ऐतिहासिक आणि सांस्कृतिक वारशापर्यंत सर्व काही अनुभवण्यासाठी या गावाला भेट द्या आणि अष्टागरांचा वैभवसंपन्न सोहळा खऱ्या अर्थाने अनुभवा.