फणसाड अभयारण्य - माहिती व इतिहास

रायगड जिल्ह्याच्या मुरुड तालुक्यात वसलेले फणसाड अभयारण्य हे निसर्गप्रेमी आणि जीववैविध्य अभ्यासकांसाठी एक खास ठिकाण आहे. रानआंबा, साग, अंजन, जांभूळ, ऐन, केंजळ, हैद, काकड, शिरस, काशिद आदी वृक्षांची दाटी आणि बिबट्या, कोल्हे, तरस, भेकर, रानडुक्कर, रानमांजर, उदमांजर आदी प्राण्यांचा वावर यामुळे हे अभयारण्य वैशिष्ट्यपूर्ण आहे. या लेखामध्ये फणसाड अभयारण्याचा इतिहास, जीववैविध्य आणि पर्यटनाच्या दृष्टिकोनातून त्याचे महत्त्व याबद्दल सविस्तर माहिती दिली आहे. हे अभयारण्य केवळ निसर्गसौंदर्याचाच नव्हे, तर ऐतिहासिक आणि पर्यावरणीय दृष्टिकोनातूनही महत्त्वाचे आहे.

फणसाड अभयारण्याचा इतिहास

फणसाड अभयारण्य 69.79 चौरस किलोमीटर परिसरात विस्तारलेले आहे आणि त्याची स्थापना 25 फेब्रुवारी 1986 साली झाली. आज फणसाड अभयारण्य म्हणून ओळखला जाणारा हा परिसर तत्कालीन जंजिरा संस्थानाचे नवाब यांचे राखीव शिकारी जंगल होते. 1947 साली भारत स्वतंत्र झाल्यावर काहीच दिवसांनी जंजिरा संस्थान भारतात विलीन झाले, आणि परिणामतः नवाबांचे राखीव जंगल सरकारजमा झाले. पूर्वी या राखीव जंगलाला केसोली जंगल म्हणून ओळखले जायचे. या ऐतिहासिक पार्श्वभूमीमुळे फणसाडला एक खास स्थान आहे, आणि आजही येथील घनदाट जंगल आणि जैवविविधता त्याच्या प्राचीन वैभवाची साक्ष देते.

जीववैविध्य आणि नैसर्गिक वैशिष्ट्ये

फणसाड अभयारण्यात अनेक दुर्मिळ वृक्षराजी, पक्षी, सरीसृप आणि प्राणी यांचा वावर आहे. येथे शेकरु (भारतीय राक्षसी खार) सारखे दुर्मिळ प्राणीही आढळतात, जे या अभयारण्याच्या जैवविविधतेचे वैशिष्ट्य आहे. येथील गुम्याचा माळ, घोट्याचा माळ, चाकाचा माळ, आणि मांडवाचा माळ असे गवताळ मैदानी प्रदेश तृणभक्षी प्राण्यांचे आकर्षणाचे केंद्र आहेत. पाणवठ्याजवळ मराल, बगळे, करकोचे, पाणडुबे असे जलपक्षी दिसतात, जे पक्षीप्रेमींसाठी विशेष आनंदाचे ठरतात.

याशिवाय, जंगली सातभाई, मैना, भारद्वाज, पोपट, पारवा, पिंपळा, घुबड, खंड्या, गावतित्तर, आणि जंगली तित्तर असे साठ ते सत्तर प्रकारचे रानपक्षी फणसाडमध्ये आढळतात. अभयारण्यात नव्वद प्रकारच्या वृक्षवेली आणि गवताचे अनेक प्रकार येथील जैवविविधतेला समृद्ध करतात. येथील वनस्पती आणि प्राणी यांचा समतोल परिसराला एक नैसर्गिक संतुलन प्रदान करतो.

पाणवठे आणि आव्हाने

अभयारण्यात पळसगाव, धारणगाव, डुक्करगाव, कासोलीगाव, आणि सावरगाव येथे पाणवठे आहेत. मात्र, उन्हाळ्यात हे पाणवठे कोरडे पडत असल्याने अभयारण्यातील प्राणी आणि पक्ष्यांना पाण्यासाठी भटकावे लागते. यामुळे येथील प्राण्यांना पाण्याचा पुरवठा सुनिश्चित करण्यासाठी विशेष प्रयत्नांची आवश्यकता आहे. मध्यंतरी अभयारण्याचा विस्तार करण्याचा प्रस्ताव होता, परंतु त्यामुळे मुरुड तालुक्यातील अनेक गावे विस्थापित झाली असती, म्हणून हा प्रस्ताव रद्द झाला. यामुळे स्थानिक समुदाय आणि अभयारण्य यांच्यातील समतोल राखला गेला.

फणसाडचे वैशिष्ट्य: समुद्रकिनाऱ्याजवळील अभयारण्य

फणसाड अभयारण्य हे महाराष्ट्रातील एकमेव अभयारण्य आहे, जे समुद्रकिनाऱ्याजवळ आहे. यामुळे येथील निसर्गसौंदर्य आणि जैवविविधता यांचा अनोखा संगम अनुभवायला मिळतो. अलिबाग-रेवदंडा मार्गे, खोपोली-पाली-रोहा-मुरुड मार्गे किंवा सुपेगाव मार्गे मुरुड येथे जाणारी प्रत्येक बस फणसाड अभयारण्यातून जाते. सुपेगाव येथे उतरून पर्यटक सहजपणे अभयारण्यात पोहोचू शकतात. ही सुलभता फणसाडला पर्यटकांसाठी एक आकर्षक ठिकाण बनवते.

फणसाड अभयारण्य हे वृक्षराजी आणि जीववैविध्याने परिपूर्ण असे टुमदार अभयारण्य आहे. रानआंबा, साग, जांभूळ यांसारख्या वृक्षांपासून ते बिबट्या, शेकरु, आणि विविध पक्ष्यांपर्यंत येथील जैवविविधता प्रत्येक निसर्गप्रेमीला मंत्रमुग्ध करते. येथील ऐतिहासिक पार्श्वभूमी आणि समुद्रकिनाऱ्याची जवळीक यामुळे हे अभयारण्य विशेष आहे. याचा सर्वांगीण विकास झाला तर फणसाड अभयारण्य हे जागतिक कीर्तीचे अभयारण्य म्हणून नावारूपास येईल, यात संशय नाही. या लेखामध्ये फणसाड अभयारण्याची माहिती आणि इतिहास याबद्दल सविस्तर चर्चा केली आहे, जी पर्यटक आणि पर्यावरणप्रेमींसाठी उपयुक्त ठरेल.