दूधाचा कुकर - एक कालवश झालेली वस्तू

सत्तरच्या दशकात भारतीय स्वयंपाकघरात एका नव्या वस्तूने प्रवेश केला होता - दूधाचा कुकर. ही एक अशी वस्तू होती जी काही काळातच घराघरात पोहोचली आणि गृहिणींच्या दैनंदिन कामात महत्त्वाची ठरली. साधारण सत्तर सालच्या सुमारास, मग ते लग्न असो, मुंज असो, सत्यनारायणाची पूजा असो किंवा इतर कोणता समारंभ, एक गोष्ट हमखास मिळायची - दूधाचा कुकर! या लेखामध्ये आपण या वस्तूच्या उदयापासून ते तिच्या अस्तापर्यंतच्या प्रवासाचा आढावा घेऊ, तिच्या लोकप्रियतेची कारणे आणि ती कालवश का झाली याची चर्चा करू.

दूधाच्या कुकरचा उदय आणि लोकप्रियता

सत्तरच्या दशकात दूधाचा कुकर ही एक नाविन्यपूर्ण वस्तू म्हणून बाजारात आली. त्याची किंमत साधारण बावीस-तेवीस रुपये इतकी होती, जी त्या काळात सर्वसामान्यांना परवडणारी होती. ही वस्तू पटकन लोकप्रिय होऊन घराघरात पोहोचली. त्या काळात शहरांमध्ये गॅसचा वापर मध्यमवर्गीयांपर्यंत पोहोचला होता, तर गावांमध्ये लाकडाच्या चुली कमी होऊन रॉकेलच्या स्टोव्हने जागा घेतली होती. दूधाचा कुकर या दोन्ही उष्मास्रोतांना अनुकूल होता, ज्यामुळे त्याचा स्वीकार झपाट्याने झाला.

या कुकरचे स्वरूप अगदी साधे होते. एक उभे भांडे, आतून तसाच एक स्तर आणि मधली पोकळी असे त्याचे बांधणीचे तंत्र होते. मधल्या पोकळ जागेत पाणी भरण्यासाठी वरच्या भागात भोक असे, ज्याला शिट्टी बसवलेली असे. या शिट्टीद्वारे दूध तापल्याची सूचना मिळायची. कुकरला गरम भांडे हाताळण्यासाठी एका बाजूला प्लास्टिकची मूठ आणि मापाचे झाकण असे. कुकर आवर्जून अ‍ॅल्युमिनियम किंवा हिंडालियम धातूपासून बनवले जायचे. यात दूध भरून, झाकण लावून गॅस किंवा स्टोव्हवर ठेवायचे. दूध गरम झाल्यावर शिट्टी वाजायची आणि कुकर खाली उतरवायचा. या कुकरने दूध उतू जाण्याची सर्वात मोठी अडचण सोडवली होती, ज्यामुळे गृहिणींनी याला भरभरून प्रतिसाद दिला. किंमतीत परवडणारा आणि वापरायला सोपा असा हा कुकर हौशी कुटुंबांनी लगेच घरी आणला.

दूधाच्या कुकरचे स्वयंपाकघरातील योगदान

त्या काळात दूध तापवणे हे गृहिणींसाठी एक जबाबदारीचे आणि कटकटीचे काम होते. फाट्याच्या किंवा कोळशाच्या चूलवर गृहिणी अंदाजाने विस्तव ठेवायच्या आणि दूध तापवायच्या. दूध तापलं की चूल किंवा शेगडी आपोआप विझून जायची, कारण तशी व्यवस्था त्या काळात केलेली असे. पण गॅस किंवा स्टोव्हवर ही सोय नव्हती. जोपर्यंत गॅस बंद करत नाही, तोपर्यंत तो पेटतच राहायचा. गृहिणी जर स्वयंपाकघराबाहेर गेली, कुणाशी बोलत बसली किंवा इतर कामात मग्न झाली आणि गॅसवर ठेवलेल्या दूधाचा विसर पडला, तर दूध उतू जाऊन अनर्थ व्हायचा. त्यामुळे दूध तापवणे हे एक महत्त्वाचे आणि काळजीपूर्वक करावे लागणारे काम बनले होते.

या काळात शहरांमध्ये महिला मोठ्या संख्येने नोकरी आणि उद्योगाकडे वळत होत्या. घर आणि नोकरी या दोन्ही आघाड्या सांभाळताना त्यांची तारांबळ उडायची. अशा वेळी दूधाच्या कुकरने त्यांच्या चिंता कमी केल्या. शहरात बाटल्यांमधून मिळणारे दूध आणि गावात गवळ्याच्या पितळी कासंडीतून मिळणारे दूध आता घराघरात दूधाच्या कुकरमध्ये रिते होऊ लागले. या कुकरने दूध तापवण्याची प्रक्रिया सुलभ केली आणि गृहिणींचा वेळ वाचवला.

दूधाच्या कुकरच्या मर्यादा आणि अपयश

पण दूधाच्या कुकरने स्वयंपाकघरात फार काळ राज्य केले नाही. लवकरच त्यातील दोष आणि मर्यादा समोर आल्या. या कुकरची शिट्टी प्रेशर कुकरसारखी तीनदा वाजणारी नसून, कुकर तापत गेल्यावर सतत वाजत राहायची. कुकर गॅस किंवा स्टोव्हवर तापलं की मधल्या पोकळीतील पाण्याची वाफ होऊन ती शिट्टीतून आवाज करत बाहेर पडायची. हा शिट्टीचा आवाज घरभर ऐकू यायचा, पण लवकरच तो डोकेदुखीचा कारण बनला. ‘दूध तापते आहे’ याची जाहिरात काही कारण नसताना सर्वत्र होऊ लागली. जर चार घरांत एकाच वेळी दूध तापत असेल, तर त्या चाळीला गिरणीच्या भोंग्याची अवस्था व्हायची.

याशिवाय, दूधाच्या कुकरने दूध तापवण्याच्या शास्त्रीय तत्त्वालाच बगल दिली होती. भारतीय गृहिणींना शेकडो वर्षांच्या अनुभवातून माहित होते की, दूध मंद आचेवर तापवावे म्हणजे त्याला भरपूर साय येते. पण दूधाच्या कुकरमुळे दूध जास्त आचेवर तापायचे, ज्यामुळे साय येणे जवळपास बंद झाले. भारतीय आहारपद्धतीत दूध, साय, दही, ताक, लोणी आणि तूप यांना अनन्यसाधारण महत्त्व आहे. हे सर्व पदार्थ पाहुण्यांच्या आदरातिथ्याशी जोडले गेले होते. पण दूधाच्या कुकरमुळे साय, दही, ताक, लोणी आणि तूप यांचा तुटवडा भासू लागला. हे सर्व कुकरमुळे होत असल्याचे गृहिणींच्या लक्षात आले आणि त्याची उचलबांगडी होण्याशिवाय पर्याय उरला नाही. पुन्हा स्टीलचे घाटदार भांडे दूध तापवण्यासाठी वापरात येऊ लागले.

स्वच्छतेची समस्या आणि कालवश होणे

दूधाच्या कुकरला अप्रिय ठरण्याचे आणखी एक कारण होते - त्याची स्वच्छता. हे कुकर अ‍ॅल्युमिनियम किंवा हिंडालियमचे असल्याने स्वच्छ करणे अवघड होते. कितीही चोळले तरी स्टीलप्रमाणे ते लखलखीत होत नसे. त्याचा तेलकटपणा तसाच राहायचा. दूधाला स्वच्छतेची नितांत गरज असते, आणि अस्वच्छतेमुळे दूध नासण्याचे प्रकार घडू लागले. हे कुणालाही परवडणारे नव्हते. गृहिणींना स्वयंपाकाच्या धांदलीतही दूधाची काळजी घेण्याची सवय होती, पण दूधाच्या कुकरच्या अडचणींनी त्यांचा त्रास वाढवला. लवकरच या वस्तूचे नाविन्य संपले आणि ती वापरातून बाजूला पडली. मूठ, झाकण, शिट्टी इकडे-तिकडे मोडून पडली आणि कुकर माळ्यावर जाऊन पडला. मुळात ही वस्तू अशा धातूपासून बनवलेली होती की, ती मोडीतही देता येत नव्हती.

दूधाचा कुकर हे एक उत्तम उदाहरण आहे की, आहारशास्त्राचे नियम, संकेत आणि रूढी लक्षात न घेता बाजारात आणलेली कोणतीही वस्तू फार काळ टिकत नाही. दूधाच्या कुकरने गृहिणींची चिंता कमी करण्याचा प्रयत्न केला, पण त्याच्या मर्यादा आणि दोषांमुळे तो कालवश झाला. आजही जुन्या वस्तूंच्या संग्रहात हा कुकर क्वचित दिसतो, पण त्याचा वापर आता इतिहासजमा झाला आहे. भारतीय स्वयंपाकघरात पारंपारिक पद्धती आणि शास्त्रीय दृष्टिकोन यांचे महत्त्व पुन्हा एकदा अधोरेखित झाले.