अपरांत अर्थात कोकण पृथ्वीवरील स्वर्ग - माहिती व इतिहास

सह्याद्री पर्वत आणि अरबी समुद्र यांच्यातील अरुंद पट्टीला कोकण या नावाने ओळखले जाते. महाराष्ट्र राज्याचा एक भाग असलेला आणि भारताच्या पश्चिम किनाऱ्यावर उत्तरेकडील झाई खाडीपासून दक्षिणेकडील तेरेखोल खाडीपर्यंत 720 कि.मी. चा समुद्रकिनारा लाभलेल्या कोकणावर निसर्गाने सृष्टीसौंदर्याची मुक्त हस्ते उधळण केली आहे. नारळी-पोफळीच्या बागा, स्वच्छ समुद्रकिनारे, जलदुर्ग, किल्ले, लेण्या, धबधबे आणि सह्याद्रीच्या रांगा यामुळे कोकणला पृथ्वीवरील स्वर्ग असे संबोधले जाते. या लेखामध्ये कोकणचा इतिहास, भौगोलिक वैशिष्ट्ये आणि पर्यटनमहत्त्व याबद्दल सविस्तर माहिती दिली आहे, जी पर्यटक आणि इतिहासप्रेमींसाठी उपयुक्त ठरेल.

कोकणची ऐतिहासिक आणि भौगोलिक ओळख

आज मुंबई शहर, उपनगर, ठाणे, रायगड, रत्नागिरी, आणि सिंधुदुर्ग यांचा कोकणात समावेश होत असला, तरी चिनी प्रवासी युआन च्यांग याच्या वर्णनावरून वनवासी, बेळगाव, धारवाड इत्यादी घाटापलीकडील प्रदेशाचा कोकणात समावेश होता असे दिसते. मध्ययुगात कोकणचे तीन भाग मानले गेले: तापीपासून वसईपर्यंत ‘बर्बर’, बाणकोटपर्यंत ‘विराट’, आणि देवगडपर्यंत ‘किरात’. पूर्वी हा सारा प्रदेश अपरांत म्हणून ओळखला जायचा. अपरांतचे नाव कोकण कसे झाले याबाबत मतभिन्नता आहे. कोकण ही परशुरामाची भूमी म्हणून ओळखली जाते. परशुरामाची माता कुंकणा यावरून कोकण हे नाव पडले असावे, असा एक मतप्रवाह आहे. ‘कोणकोण’ म्हणजे डोंगरमाथा, यावरूनही कोकण हा शब्द आला असावा, असे मानले जाते.

डॉ. कृष्णास्वामी अय्यंगार यांच्या मते, कोकण हा शब्द तामिळ भाषेतून निर्माण झाला असून, ‘कोळ’ आणि ‘काणम’ या दोन शब्दांच्या संयोगातून बनला आहे. सातव्या शतकातील प्रपंच हृदय या ग्रंथात कुपक, केरळ, मूषक, आळूक, पशुकोकण, आणि परकोकण ही नावे आहेत, जी सप्तकोकणे म्हणून केरळपर्यंत पसरलेली होती. परदेशी प्रवासी टॉलेमी याने गुजरात आणि उत्तर कोकणास ‘लारिका’ आणि दक्षिण कोकणास ‘आरिका’ म्हटले आहे. काही प्राचीन ग्रंथांत कुंकण आणि कुकण असेही उल्लेख आहेत. परशुरामाने जिंकलेली भूमी ब्राह्मणांना दान दिल्यानंतर स्वतःसाठी जागा उरली नाही, म्हणून त्याने समुद्र शंभर योजने मागे हटवून अपरांताची भूमी निर्माण केली, असे ग्रंथ सांगतात. तर भूगर्भ शास्त्रज्ञांचे मत आहे की, कोकण हा प्रांत ज्वालामुखीच्या उत्पातात समुद्रतळापासून वर उचलला गेलेला प्रदेश आहे. रायगडचा इतिहास बघताना कोकणाची ओळख आवश्यक ठरते.

प्राचीन आणि मध्ययुगीन कोकण

प्राचीन ग्रंथांमध्ये इ.स.पूर्व चौथ्या शतकापासून कोकणचा उल्लेख सापडतो. महाभारत, विष्णुपुराण, बृहसंहिता यांसारख्या ग्रंथांमध्ये तसेच चालुक्यांचे शिलालेख आणि अन्यत्रही कोकणचे संदर्भ आढळतात. पेरिप्लस, प्लिनी, टॉलेमी, आणि स्टेबी अखिरुनी यांसारख्या प्राचीन ग्रंथकारांच्या लेखनातही कोकणचा उल्लेख आहे. कोकणातील उपलब्ध शिलालेख आणि ताम्रपटांत साष्टी (मुंबईच्या दक्षिणेकडील भाग) येथे बौद्धांचे वर्चस्व असल्याचे संदर्भ सापडतात. रायगड आणि ठाणे येथील काही बौद्धकालीन लेण्या आजही पाहायला मिळतात.

इ.स.पूर्व दुसरे आणि तिसरे शतक यामध्ये मौर्यांचा या भागावर अंमल असावा. पुराणांमध्ये ‘आंध्रभृत्य’ म्हणून उल्लेखलेल्या सातवाहनांचे येथे पहिल्या शतकात राज्य होते. चौथ्या आणि पाचव्या शतकात कलचुरी राजे, सहाव्या शतकात पुन्हा मौर्य, सातव्या शतकात चालुक्य, शिलाहार, आणि देवगिरीचे महादेव यादव यांच्या घराण्यांनी कोकणावर राज्य केले. 1347 मध्ये नागरदेव यादवाचा गुजरातच्या सुलतानाने पराभव केला, तेव्हापासून 1600 पर्यंत बहामनी, आदिलशाही, आणि निजामशाही यांसारख्या मुस्लिम सत्ताधीशांनी कोकणावर राज्य केले.

सोळाव्या शतकाच्या प्रारंभी पोर्तुगीज कोकणात आले आणि त्यांनी गोवा आणि वसई येथे पाय रोवले. त्यानंतर इंग्रज आणि डच यांचेही आगमन झाले. शिवाजी महाराजांच्या काळात कोकणास विशेष महत्त्व प्राप्त झाले. त्यांनी आपली राजधानी कोकणातील रायगडावर आणली आणि मोघल, सिद्दी, पोर्तुगीज, आणि इंग्रजांशी लढा दिला. संभाजी महाराजांनी कोकणात आपला दरारा निर्माण केला होता. अठराव्या शतकात सरखेल कान्होजी आंग्रे यांनी मुंबई ते सावंतवाडी प्रांतावर आपल्या प्रबळ आरमाराच्या सहाय्याने वर्चस्व निर्माण केले. अठराव्या शतकाच्या उत्तरार्धात मराठेशाही कमकुवत झाली आणि दुसऱ्या बाजीरावाने हा मुलूख राखण्याचा प्रयत्न केला, परंतु सप्टेंबर 1818 मध्ये कोकण प्रांत इंग्रजांच्या ताब्यात गेला.

स्वातंत्र्योत्तर कोकण आणि विकास

1947 मध्ये देश स्वतंत्र झाल्यानंतर कोकणही भारतात विलीन झाले. मात्र, मुरुडचा संस्थानिक सिद्दी भारतात सामील होण्यास नकार देत होता. 1948 मध्ये मुरुड संस्थान भारतात विलीन झाले. इंग्रजांच्या काळात कोकण शांत होते, परंतु विकास झाला नाही. डोंगराळ प्रदेश, नापिक व खाऱ्या जमिनीचे अधिक प्रमाण, आणि दळणवळणाच्या साधनांचा अभाव यामुळे निसर्गाचा वरदहस्त लाभलेले कोकण कायम दलिद्री राहिले. मुंबईची मात्र भरभराट झाली. स्वातंत्र्यानंतर रायगड आणि ठाण्यात मोठ्या प्रमाणात कारखानदारी आली. कोकण रेल्वे सुरू झाल्याने आणि पर्यटनाला गती मिळाल्याने गेल्या पंधरा-वीस वर्षांत कोकणची आर्थिक सुबत्तेची वाटचाल सुरू झाली. कोकणचा कॅलिफोर्निया झाला नसला, तरी त्याच्या विकासाचा श्रीगणेशा नक्कीच झाला आहे.

कोकणचे नैसर्गिक सौंदर्य

ठाणे, बृहन्मुंबई, रायगड, रत्नागिरी, आणि सिंधुदुर्ग हे कोकणातील प्रमुख जिल्हे आहेत. या साऱ्या परिसरावर निसर्गाची कृपादृष्टी आहे. नारळी-पोफळीच्या बागा, सुंदर आणि स्वच्छ समुद्रकिनारे, खाड्या, जलदुर्ग आणि किल्ले, लेण्या, गरम पाण्याचे झरे, सह्याद्रीच्या रांगा, आणि दळणवळणाचे रस्ते, आखाते, पुळिण यामुळे हा परिसर पर्यटकांचे आकर्षण बनला आहे. पावसाळ्यात वृक्षांना येणारी टवटवी, रपरप पडणारा पाऊस, आणि डोंगरमाथ्यावरून दरीत कोसळणारे पाणी यामुळे निर्माण होणारे नयनमनोहारी धबधबे हे दृश्य चित्रवत वाटते.

वैतरणा, तानसा, उल्हास, सावित्री, कुंडलिका, भोगावती, गायत्री, वसिष्ठी, शास्त्री, मांडवी, जुवारी, आणि पाताळगंगा या नद्यांनी कोकणची भूमी पावन केली आहे. गावतळी हे देखील कोकणचे वैशिष्ट्य आहे. खोपोली, भिरा, भिवपुरी, आणि पोफळी येथील वीजघरांतून सोडलेले पाणी उद्योगांसाठी वापरले जाते. कोकणचे हवामान उष्ण आणि दमट आहे, परंतु ऑक्टोबर ते फेब्रुवारी दरम्यान ते सुखद असते. कोकणातील चाळीस टक्के भाग अरण्यमय आहे, आणि येथील जंगलात मोठ्या प्रमाणात वनौषधी सापडतात. याशिवाय, वेगवेगळ्या प्रकारचे प्राणीही जंगलात आढळतात, जे कोकणच्या जैवविविधतेला समृद्ध करतात.

अपरांत अर्थात कोकण हे खरोखरच पृथ्वीवरील स्वर्ग आहे. सह्याद्री आणि अरबी समुद्र यांच्यामधील हा प्रदेश आपल्या नैसर्गिक सौंदर्य, ऐतिहासिक वारसा, आणि सांस्कृतिक वैभवाने प्रत्येकाला मंत्रमुग्ध करतो. परशुरामाची भूमी, प्राचीन ग्रंथांमधील उल्लेख, आणि शिवाजी महाराजांचा दरारा यामुळे कोकणचा इतिहास समृद्ध आहे. कोकण रेल्वे आणि पर्यटनाच्या वाढत्या संधींमुळे कोकण आता आर्थिक प्रगतीच्या मार्गावर आहे. या लेखामध्ये कोकणचे सौंदर्य, इतिहास आणि विकास याबद्दल सविस्तर माहिती दिली आहे, जी पर्यटक आणि इतिहासप्रेमींसाठी प्रेरणादायी ठरेल.