परशुराम त्र्यंबक पंतप्रतिनिधी - औंधच्या पंतप्रतिनिधी घराण्याचे संस्थापक

छत्रपती शाहू महाराजांच्या कारकिर्दीत मराठा साम्राज्याला अनेक कर्तबगार व्यक्तींनी उभारी दिली, त्यापैकी परशुराम त्र्यंबक पंतप्रतिनिधी हे एक प्रमुख नाव आहे. औंध संस्थानाचे संस्थापक म्हणून ओळखले जाणारे परशुराम त्र्यंबक यांनी पंतप्रतिनिधी पदाची जबाबदारी पार पाडत स्वराज्याच्या संरक्षणात आणि विस्तारात मोलाचे योगदान दिले.

परशुराम त्र्यंबक यांचा प्रारंभ आणि पार्श्वभूमी

परशुराम त्र्यंबक पंतप्रतिनिधी यांचा जन्म १६६० साली सातारा जिल्ह्यातील किन्हई या गावी झाला. हे गाव वर्धनगडाच्या पायथ्याशी आहे, आणि येथील कुलकर्णी पद त्यांच्या घराण्याकडे होते. त्यांच्या वडिलांचे नाव त्र्यंबकपंत आणि मातेचे नाव लक्ष्मीबाई होते. वडिलांच्या निधनानंतर कुलकर्णी पदाची जबाबदारी परशुराम यांच्याकडे आली, पण वयाच्या चौदाव्या वर्षी त्यांनी हे पद सोडले आणि विशाळगड येथे निळो सोमदेव अमात्य यांच्याकडे नोकरी सुरू केली.

स्वराज्यातील योगदान आणि जिंजी मोहीम

१६९० साली, जेव्हा छत्रपती राजाराम महाराज जिंजीस गेले, तेव्हा त्यांनी परशुराम त्र्यंबक यांना निळो सोमदेव अमात्य यांच्या नेतृत्वाखाली सरदार पद दिले. जिंजीस असताना परशुराम यांनी उत्तम कामगिरी बजावली, आणि यामुळे छत्रपती राजाराम महाराजांनी त्यांना समशेरबहाद्दूरजंग हा किताब प्रदान केला. १६९२ साली मोगलांविरुद्ध लढण्यासाठी परशुराम यांची नेमणूक झाली, आणि त्यांनी पन्हाळा किल्ला मोगलांपासून पुन्हा स्वराज्यात आणला. याचबरोबर मिरज ते रांगणा किल्ल्यापर्यंतचा मुलुखही मोगलांच्या कचाट्यातून मुक्त केला.

पंतप्रतिनिधी पद आणि तुरुंगवास

१६९९ साली छत्रपती राजाराम महाराजांनी परशुराम यांना तात्पुरते पंतप्रतिनिधी पद दिले, पण नंतर हे पद तिमाजीपंत हणमंते यांच्याकडे गेले, आणि परशुराम यांना पेशवे पद देण्यात आले. छत्रपती शाहू महाराज राज्यपदी आल्यावर त्यांनी पुन्हा पंतप्रतिनिधी पद परशुराम यांना वंशपरंपरेने वतन करून दिले. शाहू महाराजांनी त्यांचे गौरवोद्गार काढताना म्हटले, “एकनिष्ठपणाची सीमा केली, महत्कार्य करून राज्यरक्षण केले.” मात्र, शाहू महाराज साताऱ्यास येण्यापूर्वी महाराणी ताराबाई यांच्या पक्षात परशुराम एकनिष्ठ होते, आणि त्यांनी ताराबाईंशी पूर्ण निष्ठा ठेवण्याचे वचन दिले होते. यामुळे त्यांना काही काळ तुरुंगवास भोगावा लागला.

शाहू महाराजांशी निष्ठा आणि पुनर्स्थापना

१७१४ साली शाहू महाराजांचा सातारा येथे राज्याभिषेक झाला. यावेळी खटावकरांवरील स्वारीत परशुराम यांचा द्वितीय पुत्र श्रीपाद याने मोठा पराक्रम केला. यामुळे शाहू महाराज आनंदी झाले आणि त्यांनी परशुराम यांना कैदेतून मुक्त करून पुन्हा पंतप्रतिनिधी पद वंशपरंपरेने दिले. यानंतर परशुराम त्र्यंबक कायमच शाहू महाराजांशी एकनिष्ठ राहिले. शाहू महाराजांनी त्यांच्या राज्यसेवेचे कौतुक करून वेळोवेळी इनामे दिली.

भगवद्भक्त आणि विद्वान व्यक्तिमत्व

परशुराम त्र्यंबक हे केवळ शूर नव्हते, तर भगवद्भक्त आणि संस्कृत भाषेत निपुण होते. ते काव्य लिहीत आणि कीर्तन करीत असल्याचे उल्लेख आढळतात. त्यांचे हे वैशिष्ट्य त्यांना मराठा साम्राज्यातील इतर सरदारांपासून वेगळे करते. त्यांनी प्रशासकीय आणि लष्करी क्षेत्रात मोलाची कामगिरी बजावली, आणि त्यांचे निष्ठा आणि कौशल्य यामुळे शाहू महाराजांची मर्जी मिळवली.

परशुराम त्र्यंबक यांचा अंत आणि वारसा

१७१८ साली परशुराम त्र्यंबक यांचा सातारा येथे मृत्यू झाला. त्यांची समाधी संगम माहुली येथे आहे, आणि त्यांच्या पत्नीची समाधीही याच ठिकाणी आहे. त्यांना पाच पुत्र आणि दोन कन्या होत्या. त्यांच्या निधनानंतर पंतप्रतिनिधी पद त्यांच्या वंशजांकडे वंशपरंपरेने गेले. औंध संस्थान आणि त्यांचा वारसा आजही त्यांच्या योगदानाची साक्ष देतो.