परशुरामभाऊ पटवर्धन: मराठा साम्राज्याचे पराक्रमी सेनापती

मराठेशाहीच्या उत्तर काळात अनेक कर्तबगार व्यक्तींनी आपल्या पराक्रमाने इतिहासात आपले नाव अजरामर केले, त्यापैकी एक म्हणजे परशुरामभाऊ पटवर्धन. त्यांनी मराठा साम्राज्याच्या विस्तारात आणि संरक्षणात मोलाचे योगदान दिले. त्यांचे शौर्य आणि नेतृत्व मराठ्यांच्या गौरवशाली इतिहासाचा एक महत्त्वपूर्ण भाग आहे.

परशुरामभाऊ यांचा प्रारंभ आणि कौटुंबिक पार्श्वभूमी

परशुरामभाऊ पटवर्धन यांचा जन्म १७३९ साली कोकणातील रत्नागिरी जिल्ह्यातील कोतवडे या गावी झाला. त्यांच्या वडिलांचे नाव रामचंद्रपंत होते. मूळ गाव कोकणातील असले तरी परशुरामभाऊ यांचे आजोबा उदरनिर्वाहासाठी कोकणातून इचलकरंजी येथे आले आणि तेथे इचलकरंजीकर घोरपडे घराण्याचे उपाध्याय म्हणून काम सुरू केले. हरभटांना एकूण सहा पुत्र होते, आणि त्यांचा सर्वात लहान मुलगा रामचंद्रपंत यांचे पुत्र म्हणजे परशुरामभाऊ. रामचंद्रपंत पुण्यास पेशवे दरबारात नोकरीस होते, आणि कालांतराने त्यांना वसईच्या किल्ल्याची फडणविशी प्राप्त झाली. १७४३ साली रामचंद्रपंत यांचे भागीरथी नदीच्या तीरावरील शिवपूर येथे निधन झाले.

स्वराज्यातील प्रवेश आणि प्रारंभिक मोहिमा

वडिलांच्या मृत्यूनंतर परशुरामभाऊ यांची मुंज झाली, आणि वडिलांच्या अखत्यारीतील पथक त्यांच्याकडे आले. १७५५ ते १७५६ च्या दरम्यान सावनूर येथील युद्धात परशुरामभाऊ यांनी प्रथम भाग घेतला. या मोहिमेत गोपाळराव पटवर्धन मुख्य सरदार होते. मृत्युशय्येवर असताना गोपाळराव यांनी परशुरामभाऊ यांना जवळ बोलावून, “माझ्या नावाचे तूच रक्षण कर,” असे सांगितले. गोपाळराव यांच्या निधनानंतर परशुरामभाऊ यांना पुण्यात वास्तव्य करणे आणि शत्रूवरील मोहिमांमध्ये भाग घेणे क्रमप्राप्त झाले.

हैदरावरील स्वारी आणि पराक्रम

हैदरावरील एका स्वारीत परशुरामभाऊ यांनी अप्रतिम शौर्य दाखवले. लढाई सुरू असताना त्यांची तीन घोडी एकामागून एक मारली गेली, तरीही त्यांनी तलवार गाजवून हैदरचा पराभव केला. या पराक्रमामुळे पेशव्यांनी त्यांच्या अखत्यारीत वीस हजार सैन्याचे पथक दिले. १७३३ साली परशुरामभाऊ यांची मुख्य सरदार म्हणून नेमणूक झाली, ज्यामुळे त्यांचे मराठा साम्राज्यातील महत्त्व वाढले.

इंग्रजांविरुद्ध बोरघाटाची लढाई

१७८१ साली इंग्रज सेनापती गाईर्ड याने बोरघाट चढून त्या ठिकाणी कब्जा केला आणि मुख्य सैन्यास खंडाळा येथे पाठवून स्वतः खोपोली येथे तळ दिला. ही बातमी पुणे येथे मिळाल्यावर परशुरामभाऊ आपले सैन्य घेऊन कोकणात उतरले. त्यांनी इंग्रज सैन्यास घेरून त्यांचा मुंबईशी संपर्क तोडला. यामुळे इंग्रजांचे दळणवळण बंद पडले, आणि त्यांचा दारुण पराभव झाला. परिणामी, इंग्रजांना बोरघाट सोडून पनवेलमार्गे मुंबईस परत जावे लागले.

खर्ड्याची लढाई आणि नाना फडणवीसांशी वितुष्ट

१७९५ साली खर्ड्याच्या प्रसिद्ध लढाईत परशुरामभाऊ यांनी मुख्य सेनापती म्हणून जबाबदारी पार पाडली. ही लढाई मराठा साम्राज्याच्या इतिहासातील एक महत्त्वाचा टप्पा होती. मात्र, १७९६ साली नाना फडणवीस आणि परशुरामभाऊ यांच्यात वितुष्ट निर्माण झाले, कारण परशुरामभाऊ दुसरे बाजीराव आणि शिंदे यांच्यातील करारात जामीन राहिले होते. या शत्रुत्वामुळे परशुरामभाऊ यांनी नाना फडणवीसांना त्रास दिला, पण त्याच वर्षी नाना फडणवीसांनी त्यांना अटक केली.

सुटका आणि अखेरचे युद्ध

१७९८ साली, दोन वर्षांनंतर, परशुरामभाऊ यांची सुटका झाली, आणि ते पुन्हा सेवेत रुजू झाले. १७९९ साली ते पट्टणकुडी येथील युद्धात सहभागी झाले, पण हे युद्ध त्यांचे अखेरचे ठरले. या युद्धात लढताना त्यांना वीरगती प्राप्त झाली, आणि मराठा साम्राज्याने एक पराक्रमी सेनापती गमावला.

परशुरामभाऊ यांचा वारसा

परशुरामभाऊ पटवर्धन यांनी मराठा साम्राज्याच्या विस्तारात आणि संरक्षणात मोलाची भूमिका बजावली. सावनूर, हैदरावरील स्वारी, बोरघाट, आणि खर्ड्याची लढाई यांमुळे त्यांचे शौर्य आणि नेतृत्व सिद्ध झाले. त्यांचा पटवर्धन घराण्याचा वारसा आणि कोकणातील मूळ गाव कोतवडे आजही त्यांच्या योगदानाची आठवण करून देतात.