छंदोगामात्य कवी कलश: छत्रपती संभाजी महाराजांचे एकनिष्ठ

मराठ्यांच्या गौरवशाली इतिहासात छत्रपती संभाजी महाराजांचे नाव सुवर्णाक्षरांनी लिहिले गेले आहे. त्यांच्या कारकिर्दीत त्यांना साथ देणाऱ्या अनेक निष्ठावान व्यक्तींपैकी एक नाव विशेष उल्लेखनीय आहे, ते म्हणजे छंदोगामात्य कवी कलश. कवी कलश हे असे व्यक्तिमत्व आहे ज्याच्या विषयी इतिहासाने दोन टोकांची भूमिका घेतली आहे. काही बखरी आणि आधुनिक नाटकांमध्ये त्यांना संभाजी महाराजांच्या चरित्रातील खलनायक ठरवण्यात आले, तर काही साधनांमध्ये त्यांचे संभाजी महाराजांशी असलेले अटल निष्ठेचे बंध अधोरेखित झाले आहेत. या लेखात आपण कवी कलश यांचे जीवन, त्यांचे संभाजी महाराजांशी असलेले नाते, त्यांचे योगदान आणि त्यांच्या जीवनातील विवादास्पद पैलू यांचा सविस्तर आणि तटस्थ आढावा घेऊ.

कवी कलश आणि संभाजी महाराजांची पहिली भेट

छत्रपती संभाजी महाराज आणि कवी कलश यांची ओळख ही खूप जुनी आहे. मुघल इतिहासकार खाफीखान यांच्या मते, जेव्हा छत्रपती शिवाजी महाराज १६६६ मध्ये औरंगजेबाच्या कैदेतून सुटून स्वराज्यात परतले, तेव्हा त्यांनी आपल्या पुत्र संभाजी महाराजांना सुरक्षिततेसाठी बनारस येथे ठेवले होते. यावेळी संभाजी महाराजांसोबत असलेल्या विश्वासू व्यक्तींपैकी एक म्हणजे कवी कलश. जर ही माहिती खरी मानली, तर संभाजी महाराज आणि कवी कलश यांची मैत्री १६६६ पासून सुरू झाली होती असे म्हणता येईल. कवी कलश हे मथुरेतील विद्वान आणि योद्धा ब्राह्मण घराण्यातील होते. त्यांचे नाव “कलश” याचा अर्थ मंदिराचा कळस जसा उच्चस्थानी असतो, तसा कवींमध्ये उच्चस्थानी असा आहे. त्यांना कवीजी किंवा कबजी असाही उल्लेख केला जात असे, ज्याचा उल्लेख उत्तरकालीन साधनांमध्ये आढळतो.

संभाजी महाराज आणि कवी कलश यांची ही ओळख इतकी जुनी असल्याने, कवी कलश यांचा उल्लेख शिवाजी महाराजांच्या कारकिर्दीत फारसा आढळत नाही. मात्र, संभाजी महाराजांनी राज्यकारभार हाती घेतल्यावर त्यांना विश्वासू सहकाऱ्यांची गरज भासली आणि त्यांनी कवी कलश यांना मोठी जबाबदारी सोपवली. अजितोदय नावाच्या संस्कृत ग्रंथात कवी कलश १६८१ च्या दरम्यान स्वराज्यात आल्याचा उल्लेख आहे. याआधी ते काशी किंवा बनारस येथे छत्रपतींचे कुलोपाध्याय म्हणून कार्यरत असावेत आणि १६८१ मध्ये त्यांनी राजकारणात प्रवेश केला असावा, अशी शक्यता आहे.

छंदोगामात्य: कवी कलश यांची पदवी आणि भूमिका

संभाजी महाराजांनी कवी कलश यांना छंदोगामात्य ही पदवी दिली होती. या पदवीचा अर्थ आहे सामवेदध्यायी, म्हणजेच सामवेदात परिपूर्ण असा प्रधान. सामवेद हा एकमेव वेद आहे जो संगीतमय आहे आणि त्याचे मंत्र छंदांच्या स्वरूपात गायले जाऊ शकतात. कवी कलश यांचे विद्वत्त्व आणि काव्यकौशल्य यामुळे त्यांना ही पदवी बहाल करण्यात आली. ही पदवी त्यांच्या बौद्धिक क्षमता आणि संभाजी महाराजांवरील विश्वासाचे प्रतीक होती.

कवी कलश यांनी केवळ साहित्यिक आणि धार्मिक कार्यातच योगदान दिले नाही, तर त्यांनी स्वराज्याच्या राजकारणात आणि युद्धभूमीवरही महत्त्वपूर्ण भूमिका बजावली. त्यांनी संभाजी महाराजांच्या कारकिर्दीत अनेक जबाबदाऱ्या सांभाळल्या, ज्यामध्ये युद्धात आघाडीवर लढणे, राजकीय सल्ला देणे आणि कटकारस्थानांचा सामना करणे यांचा समावेश होता.

संभाजी महाराजांवरील कट आणि कवी कलश यांची भूमिका

संभाजी महाराजांच्या कारकिर्दीत त्यांच्याविरुद्ध अनेक कट रचले गेले. यापैकी एका कटात कवी कलश यांनी महत्त्वपूर्ण भूमिका बजावली. जेधे शकावली नुसार, संभाजी महाराजांवर विषप्रयोगाचा कट रचला गेला होता, जो कवी कलश यांनी उघडकीस आणला. या कटात अण्णाजी दत्तो, सोमाजी दत्तो, हिरोजी फर्जंद, आणि बाळाजी आवजी यांचा समावेश होता. संभाजी महाराजांनी या कटकारांना परळी येथे कैद करून हत्तीच्या पायाखाली देऊन शासन केले. या घटनेने कवी कलश यांची स्वराज्यावरील आणि संभाजी महाराजांवरील निष्ठा स्पष्ट होते. मात्र, काही इतिहासकार आणि बखरी यांनी या घटनेचा वापर करून कवी कलश यांना स्वार्थी आणि षडयंत्री ठरवण्याचा प्रयत्न केला, ज्यामुळे त्यांच्याविषयी विवाद निर्माण झाला.

युद्धभूमीवरील पराक्रम

कवी कलश हे केवळ विद्वान आणि सल्लागार नव्हते, तर ते एक शूर योद्धा देखील होते. १६८५ मध्ये मुघल सरदार शहाबादी खान पुण्याहून बोरघाट उतरून रायगडच्या आसमंतातील गांगोली येथे आला. यावेळी कवी कलश यांनी रायगडाहून गांगोली येथे जाऊन मावळ्यांच्या साथीने घनघोर युद्ध केले आणि शहाबादी खानाला परत पुण्याला पिटाळून लावले. या युद्धाचा उल्लेख असा आहे: “शाबदीखान पुण्याहून दौड करून बोरघाटाने उतरून गांगोलीस आला. तेथे कवी कलशाने जाऊन भांडण दिले. फिरोन घाटावरी घातला.” यावरून कवी कलश यांचे युद्धकौशल्य आणि स्वराज्यावरील निष्ठा स्पष्ट होते.

या युद्धातील त्यांच्या पराक्रमाची प्रशंसा औरंगजेबाचा पुत्र अकबर याने देखील केली. अकबराने संभाजी महाराजांना लिहिलेल्या पत्रात म्हटले आहे: “छत्रपती संभाजी राजे यांस विदित व्हावे. मोगल घाटाखाली उतरून आले. त्यावेळी कविकलश यांनी ठाण मांडून झुंज दिली हे महमूदखान व खिदमत परस्तखान यांच्या लिहिण्यावरून कळले. कविकलश हा आपला उत्कृष्ट एकनिष्ठ सेवक आहे. कुणाच्या मत्सराने त्याचा नाश होईल असे परमेश्वर न करो. कवी कलशावर आपली कृपा राहावी आणि आपण त्याचे कल्याण करावे हे योग्य होय.”

शिर्के प्रकरण आणि संगमेश्वर येथील दुर्दैवी घटना

शिर्के यांच्या बंडखोरीच्या प्रकरणानंतर संभाजी महाराज आणि कवी कलश रायगडाकडे निघाले. मात्र, मुघल सैन्य कोल्हापूर येथे पोहोचले होते आणि औरंगजेबाने मुकर्रब खान याची नियुक्ती केली होती. त्यामुळे संभाजी महाराजांनी पन्हाळ्याहून थेट रायगडाला जाण्याऐवजी संगमेश्वर, चिपळूण, आणि खेड मार्गे जाण्याचा निर्णय घेतला. संगमेश्वर येथे स्थानिक देसायांनी संभाजी महाराजांना भेटून शिर्केंच्या जाचाबाबत गाऱ्हाणे मांडले. महाराजांनी शिर्केंच्या ताब्यातील मोकासा काढून तो सरकारात जमा केला.

संगमेश्वर येथे संभाजी महाराजांसोबत चार ते पाच हजार भालाईत होते. यावेळी मुकर्रब खानाने हल्ला केला आणि मोठी लढाई झाली. या लढाईत कवी कलश यांना बाण लागला. त्यांनी संभाजी महाराजांना तेथून निसटून जाण्याची विनंती केली, परंतु आपल्या लोकांना मुघलांच्या तावडीत सोडणे त्यांना मान्य नव्हते. दुर्दैवाने, संभाजी महाराजांसह कवी कलश आणि इतर सेनानी मुघलांच्या हातात लागले.

औरंगजेबासमोरील धीरोदात्तपणा

मुघलांच्या कैदेत असताना संभाजी महाराज आणि कवी कलश यांना औरंगजेबासमोर हजर करण्यात आले. या प्रसंगी औरंगजेब स्वतःच्या आसनावरून खाली उतरला आणि प्रार्थना केली. यावेळी कवी कलश यांनी शीघ्रतापूर्वक एक काव्य रचले, ज्याचा अर्थ आहे: “हे राजन, तुला पाहून ताजीम देण्यासाठी आलमगीर बादशहा सुद्धा आपल्या आसनावरून खाली आला आहे.” या काव्याने कवी कलश यांचा धीरोदात्तपणा आणि संभाजी महाराजांवरील अटल निष्ठा दिसून येते. औरंगजेबाने त्यांना अनेक आमिषे देऊन स्वराज्याशी गद्दारी करण्यास प्रवृत्त करण्याचा प्रयत्न केला, परंतु कवी कलश यांनी ती सर्व नाकारली.

दुर्दैवाने, ११ मार्च १६८९ रोजी तुळापूर येथे संभाजी महाराज आणि कवी कलश यांची क्रूरपणे हत्या करण्यात आली. त्यांच्या मृतदेहाची विटंबना करण्यात आली, परंतु त्यांचे हौतात्म्य व्यर्थ गेले नाही. तुळापूर येथे संभाजी महाराजांच्या समाधीशेजारी कवी कलश यांचीही समाधी उभी आहे, जी त्यांच्या निष्ठेचे आणि बलिदानाचे प्रतीक आहे.

कवी कलश यांच्यावरील विवाद

कवी कलश यांच्याविषयी इतिहासात दोन परस्परविरोधी मते आढळतात. काही बखरी आणि नाटकांमध्ये त्यांना संभाजी महाराजांच्या कारकिर्दीतील खलनायक ठरवण्यात आले आहे.  काही इतिहासकारांचे म्हणणे आहे की कवी कलश यांनी स्वतःच्या स्वार्थासाठी स्वराज्याच्या निष्ठावान मंत्र्यांना दूर केले.

मात्र, इतिहास हा तटस्थपणे अभ्यासण्याचा विषय आहे. माणसाच्या हातून काही चुका घडल्या म्हणजे तो माणूसच चुकीचा होता असे ठरवणे म्हणजे इतिहासाशी प्रतारणा ठरेल. कवी कलश यांनी संभाजी महाराजांशी अटल निष्ठा दाखवली आणि त्यांच्या मृत्यूपर्यंत त्यांची साथ दिली. त्यांनी युद्धभूमीवर पराक्रम गाजवला, कटकारस्थाने उघडकीस आणली आणि औरंगजेबासमोरही न झुकता स्वराज्याची माती आणि संभाजी महाराजांची मैत्री जपली.

कवी कलश यांचे योगदान आणि वारसा

कवी कलश यांचे स्वराज्यातील योगदान अनेकांगी आहे. त्यांनी केवळ राजकीय आणि लष्करी क्षेत्रातच नव्हे, तर सांस्कृतिक आणि धार्मिक क्षेत्रातही योगदान दिले. सामवेद आणि काव्यकलेतील त्यांचे प्रभुत्व, तसेच संभाजी महाराजांशी असलेली त्यांची मैत्री, यामुळे ते मराठा इतिहासात अजरामर झाले. त्यांनी संभाजी महाराजांना राजकारणात आणि युद्धात सल्ला दिला, तसेच स्वराज्याच्या संरक्षणासाठी आपले प्राण पणाला लावले.

संगमेश्वर येथील लढाई, शहाबादी खानाविरुद्धचा विजय, आणि औरंगजेबासमोर दाखवलेला धीरोदात्तपणा यामुळे कवी कलश यांचे नाव मराठा इतिहासात कायमचे कोरले गेले आहे. त्यांच्यावरील विवाद असले तरी त्यांची संभाजी महाराजांशी असलेली निष्ठा आणि स्वराज्यासाठी दिलेले बलिदान यामुळे त्यांचे स्थान निर्विवाद आहे.

कवी कलश आणि संभाजी महाराज यांच्या नात्याचा तटस्थ आणि सखोल आढावा घेणारा हा लेख इतिहासप्रेमी, विद्यार्थी आणि संशोधकांसाठी उपयुक्त ठरेल.

छंदोगामात्य कवी कलश हे संभाजी महाराजांचे खरे एकनिष्ठ होते. त्यांनी स्वराज्यासाठी आणि आपल्या राजासाठी प्राणाची बाजी लावली. त्यांच्यावरील विवाद बाजूला ठेवून त्यांचे योगदान आणि बलिदान यांचा आदर करणे हे आपले कर्तव्य आहे. तुळापूर येथील त्यांची समाधी आजही त्यांच्या निष्ठेची आणि धैर्याची साक्ष देते. मराठा इतिहासातील या अनमोल रत्नाला विसरणे म्हणजे स्वराज्याच्या गौरवशाली वारशाशी अन्याय ठरेल.