प्रबळगड किल्ला आणि कलावंतीण दुर्ग

संपूर्ण राज्याचे सार ते दुर्ग व हे राज्य स्वराज्यसंस्थापक छत्रपती शिवाजी महाराजांनी गडांवरूनच निर्माण केले. छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या महाराष्ट्रभूमीस गडकोटांचा उज्वल वारसा आहे. महाराष्ट्राच्या प्रचंड अशा दुर्गशृंखलेतील एक गड म्हणजे किल्ले प्रबळगड. प्रबळगड हा दुर्ग रायगड जिल्ह्याच्या पनवेल तालुक्यात असून प्रबळगडाचा इतिहास सुद्धा अतिशय रंजक असा आहे. छत्रपती शिवाजी महाराजांनी बालपणी या किल्ल्यावर शहाजी महाराज व राजमाता जिजाऊंसोबत वास्तव्यही केले होते.

प्रबळगड किल्ल्याचा इतिहास

त्याकाळी प्रबळगडास मुरंजन या नावाने ओळखले जात असे व किल्ल्याचा ताबा मोगलांचा एक राजपूत सरदार केशरसिंग याच्याकडे होता. महाराजांनी जेव्हा उत्तर कोकण स्वराज्यात सामील करून घेण्याचे कार्य सुरु केले त्यावेळी त्यांची नजर बळकट अशा मुरंजन किल्ल्यावर पडली. बालपणातील काही काळ या गडावर व्यतीत केल्याने या गडाचे महत्व शिवरायांना ठाऊक होतेच त्यामुळे उत्तर कोकणातील हा बुलंद असा किल्ला स्वराज्यात घेण्यासाठी त्यांनी प्रयत्न सुरु केले.

महाराजांनी सुरुवातीस भेदनीति वापरून हा किल्ला मिळवण्याचा प्रयत्न केला मात्र त्यानंतर शिवाजी महाराजांनी स्वतः प्रबळगडावर मोहीम काढली. मराठ्यांचे व मोगलांचे युद्ध सुरु होऊन अनेक दिवस लोटले मात्र छत्रपती शिवाजी महाराजांसमोर आपली हार निश्चित आहे हे केशरसिंगच्या लक्षात आले व त्याने किल्ल्यावरून सैन्यासहित तळाशी येऊन अंतिम युद्ध केले व या युद्धात तो त्याच्या सैन्यासहित मारला गेला. महाराजांनी यानंतर केशरसिंग व त्याच्या सैन्याच्या प्रेतांवर अत्यंसंस्कार करवून घेतले मात्र केशरसिंगची आई व कन्या या किल्ल्यावरच अडकल्या होत्या व ही गोष्ट महाराजांना समजल्यानंतर महाराजांनी त्यांना मोठ्या अदबीने वागवून व त्यांचा सन्मान करून स्वगृही पाठवून दिले.

प्रबळगड स्वराज्यात आल्यावर महाराज किल्लाची पाहणी करण्यासाठी किल्ल्यावर गेले यावेळी एक अनोखी घटना घडली. महाराज पालखीमधून गडाची पाहणी करीत असताना अचानक त्यांच्या शेल्यास बोरीच्या झाडाची फांदी लागली व शेला खाली पडला. महाराजांनी पालखी थांबवली व खाली उतरून ते म्हणाले की "या ठिकाणी आम्हास उभे केले, त्यापेक्षा येथे भुईखाली द्रव्य असावे' मग त्यांनी त्या ठिकाणी खोदकाम करवून घेतले असता जमिनीत खरोखरच द्रव्याचा प्रचंड साठा प्राप्त झाला. हा साठा तब्बल चार लाख सुवर्ण मोहोरांचा होता. छत्रपती शिवाजी महाराजांनी गडाच्या स्वरूपानुसार त्याचे प्रबळगड असे यथोचित नामकरण केले. पुरंदरच्या तहात प्रबळगड हा पुन्हा एकदा मोगलांकडे गेला मात्र आग्र्याहून सुटकेनंतर महाराजांनी पुन्हा एकदा प्रबळगड स्वराज्यात आणला.

प्रबळगड किल्ला हा बहामनी काळापासून अस्तित्वात होता, जेव्हा तो मुरंजन नावाने ओळखला जात असे. १४८९ मध्ये बहामनी साम्राज्याच्या विघटनानंतर तो निजामशाहीच्या ताब्यात गेला. १६५७ मध्ये शिवाजी महाराजांनी उत्तर कोकणातील मोहिमेदरम्यान हा किल्ला ताब्यात घेतला. केशरसिंगच्या पराभवानंतर महाराजांनी किल्ल्यावर मोठे बांधकाम केले आणि त्याला प्रबळगड हे नाव दिले. पुरंदरच्या तहात (१६६५) हा किल्ला मुघलांना द्यावा लागला, परंतु १६७० मध्ये महाराजांनी तो पुन्हा जिंकला. पेशव्यांच्या काळातही हा किल्ला मराठ्यांच्या ताब्यात राहिला, आणि १८१८ मध्ये ब्रिटिशांनी तो ताब्यात घेतला. ब्रिटिशांनी किल्ल्याची मोठी हानी केली, ज्यामुळे आज त्याचे अवशेष उरले आहेत.

प्रबळगड किल्ल्याची रचना आणि वैशिष्ट्ये

प्रबळगडाचा घेरा प्रचंड असून त्याचे माची प्रबळगड, कलावंतीण सुळका व बालेकिल्ला असे तीन विभाग आहेत. गडाचा माथा ६.४ किलोमीटर दक्षिणोत्तर असून ४.८ किलोमीटर पूर्व पश्चिम आहे. प्रबळगडाचा उंची समुद्रसपाटीपासून अदमासे २५०० फूट असून किल्ल्याची चढाई दुर्गप्रेमींची परीक्षा पाहणारी असते. गडावर जाण्यास दोन वाटा असून एक वाट ही पनवेल तालुक्यातील शेडुंग या गावापासून ठाकूरवाडी मार्गे आहे व दुसरी वाट ही माथेरान मार्गे आहे मात्र माथेरानची वाट कठीण आहे. शेडुंग फाट्यावरून आपण जेव्हा गडाच्या पायथ्याशी असलेल्या ठाकूरवाडी या गावात पोहोचतो तेव्हा आपल्या प्रचंड आकार व उंचीने प्रबळगड आपल्या समोर उभा ठाकतो. येथून चढाई करत आपण प्रथम पोहोचतो ते ५०० मीटर उंच अशा माची प्रबळगडावर. माची प्रबळगडावर मनुष्य वस्ती असून राहण्याची व खाण्याची सोय तेथे होऊ शकते.

माची प्रबळगडावर पोहोचल्यावर डाव्या बाजूस गगनाला गवसणी घालणाऱ्या कलावंतीण सुळक्याचे व उजव्या बाजूस तितक्याच दुर्गम अशा बालेकिल्ल्याचे दर्शन होते. कलावंतीण सुळका हे गिर्यारोहकांचे आवडते ठिकाण असून पायथ्यापासून कातळात कोरलेल्या पायऱ्या चढत माथ्यावर पोहोचण्याचा अनुभव अतिशय साहसपूर्ण असतो. प्रबळगडास पूर्वी भक्कम तटबंदी होती व तटबंदीस २ दरवाजे आणि ११ बुरुज होते व किल्ल्यावर अनेक इमारतींचे बांधकाम करण्यात आले होते मात्र १८१८ साली ब्रिटिशांनी या किल्ल्याची अपरिमित हानी केली त्यामुळे अनेक अवशेष आज पाहावयास मिळत नाहीत.

प्रबळगडावरील पाहण्यासारखी ठिकाणे म्हणजे कलावंतीण सुळका, माची प्रबळगडावरील शिवमंदिर, दोन मानवनिर्मित गुहा, बालेकिल्ल्यावरील महाद्वार, तटबंदी व उत्तरेकडील तटबंदिस्त बुरुज व दक्षिणेकडील काळा बुरुज, याशिवाय माथ्यावर वाड्याचे व इतर इमारतींचे अवशेष व पाण्याचे तलाव व टाक्या व काही समाध्या सुद्धा पाहावयास मिळतात. काळ्या बुरुजावर एक चुन्याचे घाणे सुद्धा पाहावयास मिळते. स्वच्छ हवा असल्यास गडावरून कर्नाळा, माणिकगड, इर्शाळगड, विकटगड, मलंगगड हे किल्ले व माथेरान या गिरिस्थानाचे दर्शन होते.

प्रबळगड किल्ला हा सह्याद्रीच्या मुरंजन रांगेत वसलेला आहे, ज्याची उंची ७०० मीटर (२३०० फूट) आहे. किल्ल्याचा घेरा २० एकर असून, त्याची रचना रणनीतिकदृष्ट्या मजबूत आहे. किल्ल्यावर दोन मुख्य प्रवेशद्वार होते: गणेश दरवाजा आणि महादार. तटबंदी १० फूट उंच आणि ६ फूट रुंद आहे, ज्यामुळे शत्रूच्या हल्ल्यांना तोंड देणे सोपे होते. किल्ल्यावर पाण्याच्या १० टाक्या आहेत, ज्या आजही अस्तित्वात आहेत, परंतु त्यांची दुरुस्ती आवश्यक आहे.

कलावंतीण दुर्ग, जो प्रबळगडाचा भाग आहे, हा एक सुळक्यासारखा दुर्गम शिखर आहे. त्याची उंची ५०० मीटर आहे, आणि त्यावर चढण्यासाठी कातळात कोरलेल्या पायऱ्या आहेत. या पायऱ्या अंदाजे १०० आहेत, आणि चढाई अतिशय आव्हानात्मक आहे. कलावंतीण दुर्गावर एक छोटेसे मंदिर आहे, जे कलावंती नावाच्या एका नर्तकीच्या नावावरून ठेवले गेले आहे, जी किल्ल्याच्या बांधकामात सहभागी होती अशी आख्यायिका आहे.

प्रबळगड आणि कलावंतीण दुर्गावर जाण्याच्या वाटा

प्रबळगडावर जाण्यासाठी मुख्य दोन वाटा आहेत: शेडुंग-ठाकूरवाडी आणि माथेरान मार्ग. शेडुंग फाट्यावरून ठाकूरवाडी गावात पोहोचून प्रबळगड माचीपर्यंत चढाई सुरू होते. ठाकूरवाडीपासून माचीपर्यंत २-३ तास लागतात, आणि माचीवरून कलावंतीण सुळक्यावर जाण्यासाठी आणखी १ तास लागतो. माथेरान मार्ग कठीण असल्याने तो अनुभवी ट्रेकर्ससाठी योग्य आहे.

कलावंतीण दुर्गावर चढण्यासाठी गिर्यारोहणाचे कौशल्य आवश्यक आहे. पायऱ्या निसरड्या असल्याने रेनकोट आणि चांगल्या बुटांचा वापर करावा. किल्ल्यावर पाण्याची सोय नाही, त्यामुळे स्वतःचे पाणी आणि जेवण सोबत न्यावे. माची प्रबळगडावर रहदारी असल्याने तेथे छोटी दुकाने आणि होमस्टे उपलब्ध आहेत.

प्रबळगड आणि कलावंतीण दुर्गाचे पर्यटन आणि सांस्कृतिक महत्त्व

प्रबळगड आणि कलावंतीण दुर्ग हे साहसप्रेमींसाठी एक स्वर्ग आहे. किल्ल्यावरून कर्नाळा, माणिकगड, इर्शाळगड, विकटगड, मलंगगड आणि माथेरान यांचे विहंगम दृश्य दिसते. पावसाळ्यात किल्ल्याचा परिसर हिरवागार आणि धुक्याने व्यापलेला असतो, जे ट्रेकर्सला आकर्षित करतो. किल्ल्यावर शिवमंदिर, गुहा, आणि समाध्या यामुळे धार्मिक महत्त्व आहे. कलावंतीण सुळका गिर्यारोहकांसाठी आव्हानात्मक आहे, आणि त्यावरून दिसणारे दृश्य अवर्णनीय आहे.

किल्ल्याचा इतिहास शिवाजी महाराजांच्या बालपणीच्या आठवणींशी जोडलेला आहे, ज्यामुळे इतिहासप्रेमींसाठी हे ठिकाण विशेष आहे. प्रबळगडावरून प्राप्त झालेला खजिना आणि केशरसिंगच्या कुटुंबीयांचा सन्मान यामुळे महाराजांच्या न्यायप्रियतेची साक्ष मिळते. किल्ल्यावरून दिसणारे माथेरान आणि सह्याद्रीच्या रांगा निसर्गप्रेमींसाठी आकर्षण आहेत.

प्रबळगड आणि कलावंतीण दुर्गाला भेट कशी द्यावी?

प्रबळगड आणि कलावंतीण दुर्ग रायगड जिल्ह्यातील पनवेल तालुक्यात आहेत, जे मुंबई आणि पुण्यापासून जवळ आहेत. किल्ल्यावर जाण्यासाठी खालील मार्गदर्शन उपयुक्त ठरेल:

• प्रवासाची सोय: मुंबईहून पनवेल-शेडुंग मार्गे ठाकूरवाडी गावात ६० किमी अंतर आहे. पुण्याहून ९० किमी अंतर आहे. पनवेल रेल्वे स्टेशन जवळ आहे, जिथून रिक्षा किंवा बसने ठाकूरवाडीला जाता येते.

• ट्रेकिंग: ठाकूरवाडीपासून प्रबळगड माचीपर्यंत ३-४ तास ट्रेक आहे. कलावंतीण सुळक्यावर जाण्यासाठी १ तास लागतो. ट्रेक मध्यम ते कठीण अवघडपणाचा आहे.

• राहण्याची सोय: माची प्रबळगडावर होमस्टे आणि छोटी हॉटेल्स उपलब्ध आहेत. पनवेल किंवा माथेरान येथे रिसॉर्ट्स आहेत.

• खाण्याची सोय: माचीवर स्थानिक थाळी आणि नाश्ता मिळतो. स्वतःचे जेवण आणि पाणी सोबत नेणे उचित.

• सर्वोत्तम वेळ: ऑक्टोबर ते मार्च हा ट्रेकिंगसाठी उत्तम काळ आहे. पावसाळ्यात वाट निसरडी असते, परंतु निसर्ग अप्रतिम असतो.

• सुरक्षितता: गिर्यारोहणासाठी रेनकोट, बूट, आणि दोरखंड घ्या. स्थानिक मार्गदर्शकांचा सल्ला घ्या आणि एकट्याने ट्रेक करू नका.

प्रबळगड किल्ला आणि कलावंतीण दुर्ग हे कोकणातील साहस आणि इतिहासाचा अनमोल संगम आहे. शिवाजी महाराजांनी जिंकलेला हा किल्ला त्यांच्या बालपणीच्या आठवणींशी जोडलेला आहे, आणि कलावंतीण सुळका गिर्यारोहकांसाठी आव्हान आहे. प्रबळगडावरून दिसणारे किल्ले आणि सह्याद्रीच्या रांगा निसर्गप्रेमींसाठी आकर्षण आहेत. मुंबई आणि पुण्यापासून जवळ असलेला हा किल्ला विकेंड गेटवे म्हणून लोकप्रिय आहे.