रायगड किल्ल्यावरील लोहस्तंभाचे रहस्य

महाराष्ट्राच्या इतिहासात रायगड किल्ला हा एक अमूल्य रत्न आहे. छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या स्वराज्याची पहिली राजधानी म्हणून ओळखला जाणारा हा किल्ला आजही पर्यटकांना आणि इतिहासप्रेमींना आकर्षित करतो. रायगड किल्ला इतिहास, रायगड किल्ला रहस्य, शिवाजी महाराज रायगड अशा कीवर्ड्सने शोधणाऱ्यांसाठी हा किल्ला एक खजिना आहे. पण या भव्य दुर्गावर एक विशेष रहस्य लपलेले आहे - लोहस्तंभ. रायगड किल्ल्यावरील लोहस्तंभाचे रहस्य हे आजही इतिहासकारांना आणि अभ्यासकांना विचार करायला भाग पाडते. या ब्लॉग पोस्टमध्ये आपण रायगड किल्ल्याच्या इतिहासाची ओळख घेऊन, लोहस्तंभाचे रहस्य आणि त्याबद्दलच्या विविध थिअरी जाणून घेऊ.

रायगड किल्ल्याची ऐतिहासिक ओळख

दुर्गेश्वर रायगड ही स्वराज्याची पहिली अधिकृत राजधानी. छत्रपती शिवाजी महाराजांनी राजधानी म्हणून गडाची निवड केल्यावर गडावर राजधानीच्या ठिकाणास योग्य अशा अनेक वास्तूंचे निर्माणकार्य संपन्न झाले. रायगड हा किल्ला सह्याद्रीच्या डोंगररांगेत वसलेला असून, समुद्रसपाटीपासून सुमारे ८२० मीटर उंच आहे. शिवाजी महाराजांनी १६५६ साली हा किल्ला जिंकला आणि १६७४ मध्ये येथेच त्यांचा राज्याभिषेक झाला. येथे राजवाडा, बाजारपेठ, मंदिरे, तटबंदी अशा अनेक वास्तू बांधण्यात आल्या. रायगडावरील अगणित अशा ऐतिहासिक स्थळांमध्ये एक विशेष स्थळ म्हणजे रायगडावरील लोहस्तंभ.

रायगड किल्ला हा केवळ एक दुर्ग नसून, मराठा साम्राज्याच्या वैभवाचे प्रतीक आहे. इथे शिवाजी महाराजांच्या समाधी, जगदीश्वर मंदिर, होळीचा माळ अशी अनेक ठिकाणे आहेत. पण लोहस्तंभ हे एक असे रहस्य आहे जे पर्यटकांना नेहमीच उत्सुकता निर्माण करते. रायगड ट्रेक करताना, चित्त दरवाजा ओलांडून बाजारपेठेकडे जाताना हा स्तंभ दिसतो. हा किल्ला महाडपासून २५ किमी अंतरावर आहे आणि रोपवेनेही पोहोचता येते. रायगड किल्ला इतिहास जाणून घेणाऱ्यांसाठी लोहस्तंभ हे एक मोठे आकर्षण आहे.

लोहस्तंभाचे स्थान आणि वैशिष्ट्ये

रायगड किल्ल्यावरील बाजारपेठेच्या भिंतीच्या थोडे पुढे गेल्यावर शेकडो वर्षे ऊन पावसाचा मारा झेलत आजही उभा असलेला हा लोहस्तंभ आपल्या दृष्टीस पडतो. या ठिकाणी काही घरांच्या चौथऱ्याचे अवशेषही दृष्टीस पडतात. रायगडावरील सर्वच वस्तूंची खानेसुमारी करण्यात आली असून प्रत्येक वस्तूची व वस्तूची ओळख लिखित स्वरूपात उपलब्ध आहे मात्र या लोहस्तंभाविषयी ठाम निष्कर्ष तूर्तास तरी निघालेला नाही.

हा लोहस्तंभ अदमासे दोन मीटर उंचीचा असून त्याच्या सर्वात वर एक लोखंडी कडी आहे. गेली अनेक वर्षे उन्हाचा व पावसाचा मारा अंगावर झेलत उभा असल्याने हा लोहस्तंभ आता पूर्णपणे गंजला आहे. हा स्तंभ भरीव आणि मजबूत आहे, ज्यामुळे तो आजही उभा आहे. रायगड लोहस्तंभ रहस्य हे मुख्यत्वे त्याच्या उद्देशाबद्दल आहे. हा स्तंभ गंगासागर तलावाजवळ असून, त्याच्या जवळ मनोरेही आहेत जे पूर्वी पाच मजले होते. पण लोहस्तंभ हा वेगळा आहे आणि त्याचे रहस्य आजही उकललेले नाही.

लोहस्तंभाबद्दल विविध थिअरी आणि निष्कर्ष

रायगडावरील या लोहस्तंभाचे निमित्त काय याचा निष्कर्ष अनेक इतिहास अभ्यासकांनी आपापल्या परीने काढण्याचा प्रयत्न केला व यातून अनेक निष्कर्ष निर्माण झाले व ते काय होते याचा आपण विचार करू.

रायगडावरील या लोहस्तंभाचा स्थानिक व सर्वात प्रचलित निष्कर्ष म्हणजे यास छत्रपती संभाजी महाराजांचा मल्लखांब म्हटले जाते. छत्रपती संभाजी महाराज हे उत्तम व्यायामपटू असून लहानपणापासून त्यांना शरीरसौष्ठव, शास्त्र व शस्त्र इत्यादी कलांचा अभ्यास होता याचे उल्लेख अस्सल साधनांत मिळतात त्यामुळे मल्लखांब ही तत्कालीन योध्यांची महत्वाची अभ्यास साधना असल्याने हा स्तंभ खास संभाजी महाराजांसाठी बांधला गेला असावा असा प्रचलित निष्कर्ष आहे. संभाजी महाराज रायगडावर राहत असताना व्यायामासाठी अशा स्तंभाचा वापर करत असावेत, असा विश्वास आहे. मल्लखांब ही प्राचीन भारतीय व्यायाम पद्धती असून, मराठा योद्ध्यांसाठी ती आवश्यक होती. संभाजी महाराजांच्या शौर्याच्या कथा ऐकून हा निष्कर्ष अधिक विश्वसनीय वाटतो.

दुसरा निष्कर्ष म्हणजे हा एक वध स्तंभ असावा ज्याचा वापर आरोपींना शिक्षा देण्यासाठी होत असावा. शिवाजी महाराजांच्या काळात न्यायव्यवस्था कठोर होती, आणि अशा स्तंभावर अपराधींना बांधून शिक्षा देत असावेत. टकमक टोकावर कडेलोटाची शिक्षा होत असल्याच्या कथा आहेत, पण लोहस्तंभ वधासाठी असावा अशी थिअरी आहे. हा स्तंभ बाजारपेठेजवळ असल्याने, सार्वजनिक शिक्षा देण्यासाठी योग्य ठिकाण असावे.

तिसरा निष्कर्ष म्हणजे हा हत्तीस बांधण्यासाठी हा स्तंभ निर्माण करण्यात आला असावा व लोहस्तंभावर असलेल्या कड्यास साखळदंड लावून त्याद्वारे किल्ल्यावरील हत्तीस तेथे ठेवण्यात येत असावे. रायगडावर गजशाळा होती, आणि हत्तींना बांधण्यासाठी मजबूत स्तंभ आवश्यक असतो. वरची कडी साखळीसाठी असावी, असा विचार आहे. शिवाजी महाराजांच्या सैन्यात हत्तींचा वापर होत असल्याने ही थिअरी पटते.

काहींच्या मते या स्तंभाचा वापर त्याकाळातील घड्याळ म्हणून करण्यात येत असावा. त्याकाळी मोकळ्या मैदानात एक स्तंभ बसवून सूर्याच्या भ्रमणावरून स्तंभाच्या पडणाऱ्या सावलीनुसार वेळ ओळखण्याच्या पद्धतीस सूर्यघटी असे म्हणण्यात येत असे. सूर्यघटी ही प्राचीन भारतीय वेळमापनाची पद्धत असून, रायगडावर राजकारण आणि सैन्य व्यवस्थेसाठी वेळेची अचूकता महत्वाची होती.

विशेष म्हणजे या लोहस्तंभावर एक कोरीव लेख होता व पूर्वी याचे वाचन करण्यात आले होते मात्र तूर्तास लोहस्तंभ पूर्णपणे गंजला असल्याने लेख पूर्णतः नष्ट झाला आहे मात्र गो. नि. दांडेकर यांच्या दुर्गभ्रमणगाथा या पुस्तकात त्यांनी या स्तंभाविषयी जो निष्कर्ष मंडला आहे त्यानुसार हा स्तंभ एक विजय स्तंभ म्हणून बांधला गेला असावा. दांडेकर हे प्रसिद्ध दुर्ग अभ्यासक होते, आणि त्यांच्या संशोधनाने रायगडावरील अनेक रहस्ये उजेडात आली.

या वेळी य स्तंभावरील अस्पष्ट अशा लेखाचे वाचनही त्यांनी केले होते त्यानुसार स्तंभावर असलेला लेख हा चार अस्पष्ट ओळींचा असून पहिल्या ओळीत श्री ---- वा दे, दुसऱ्या ओळीत हि रो ------- उ नी, तिसऱ्या ओळीत मी ------ मा र्न दी व ज व चौथ्या ओळीत ज स ल ब ड्या अशी अक्षरे कोरलेली आहेत. या लेखावरून विविध व्याख्या होतात.

दुसऱ्या ओळीत लिहिलेल्या हि रो ------- उ नी या ओळींतील हि रो या शब्दांवरून हा स्तंभ रायगडाचे वास्तुविशारद हिरोजी इंदुलकर यांनी बांधला असावा असा निष्कर्ष निघू शकतो मात्र दांडेकरांच्या मते चौथ्या ओळीत असलेल्या ज स ल ब ड्या या शब्दावरून हे कुणा रायगडावरील जुन्या पाळेगाराचे नाव असावे कारण रायगडाचा इतिहास यादवकाळापर्यंत मागे जातो व त्याकाळी रायगडास तणस व रासिवटा अशीही नावे होती त्यामुळे हा स्तंभ यादवकालीन असावा असाही निष्कर्ष दांडेकर मांडतात. यादव राजवटीत रायगडाचा इतिहास १०३० पर्यंत जातो, आणि हा स्तंभ तेव्हापासूनचा असावा.

असे अनेक निष्कर्ष रायगडावरील या लोहस्तंभाच्या बाबतीत विचारात घेतले गेले असले तरी आजही हा स्तंभ रायगडावरील एक अज्ञात रहस्य असल्यासारखा आपले अस्तित्व कायम ठेवून आहे, भविष्यात यावर आणखी संशोधन होऊन रायगडावरील या लोहस्तंभाचे रहस्य उजेडात येईल अशी अपेक्षा करूया. अलीकडे ASI ने रायगडावर उत्खनन केले आहे, ज्यात नवे रहस्य उघड होऊ शकतात.

लोहस्तंभाचे रहस्य आणि रायगडचे महत्व

रायगड किल्ल्यावरील लोहस्तंभ हे एक रहस्य आहे जे इतिहासाच्या पानांत लपलेले आहे. विविध थिअरी असल्या तरी ठोस पुरावा नाही. रायगड भेट देणाऱ्यांनी हे ठिकाण आवर्जून पहावे. रायगड किल्ला ट्रेक, रायगड इतिहास अभ्यासासाठी हे ठिकाण आदर्श आहे. भविष्यात नवे संशोधन या रहस्याचा उलगडा करेल.