केंजळगड - कोरीव पायऱ्यांसाठी प्रसिद्ध असा किल्ला

सह्याद्रीच्या पर्वतरांगा नेहमीच इतिहास, निसर्ग सौंदर्य आणि वास्तुकलेचे अनोखे दर्शन घडवतात. अशाच सह्याद्रीतील केंजळगड किल्ला हा सातारा जिल्ह्याच्या वाई तालुक्यात वसलेला, अद्वितीय कोरीव पायऱ्यांसाठी प्रसिद्ध असलेला किल्ला आहे. समुद्रसपाटीपासून तब्बल १३०० मीटर उंचीवर वसलेल्या या गडावरून दिसणारे दृश्य आणि त्याचा इतिहास दोन्हीही पर्यटकांच्या मनाला भुरळ घालतात.

केंजळगडाचे भौगोलिक स्थान व डोंगररांग

सह्याद्रीतील शंभू महादेव डोंगररांगेची एक शाखा मांढरदेव या नावाने ओळखली जाते. याच रांगेतील एका शिखरावर केंजळगड बांधण्यात आला आहे. किल्ल्याचे रणनीतिक स्थान पाहता, आसपासच्या प्रदेशावर नजर ठेवण्यासाठी तो अत्यंत उपयुक्त होता.

गडावर जाण्याचा मार्ग आणि कोरीव पायऱ्या

उत्तर दिशेकडून गडावर जाण्याचा मार्ग असून कडा तोडून अदमासे शंभर कोरीव पायऱ्या बांधण्यात आल्या आहेत. या पायऱ्यांची वास्तुकला पाहताना त्यामागे किती परिश्रम झाले असतील याची कल्पना येते.

पायऱ्यांच्या सुरुवातीस मोठा बुरुज आणि पहाऱ्याची जागा दिसते. थोड्याच अंतरावर कातळात कोरलेली गुहा असून तिच्या अंतर्भागात साठवणुकीची जागा व चुलीची व्यवस्था आहे.

इथून पुढे एका बाजूस उंच कडा आणि दुसऱ्या बाजूस खोल दरी असताना, मध्येच कोरलेल्या पायऱ्या चढून थेट पठारावर पोहोचता येते.

बालेकिल्ला आणि अवशेष

पठारावर एका उंचवट्यावर प्राचीन बांधकाम दिसते. बालेकिल्ल्यावरील अनेक इमारती आता अस्तित्वात नाहीत, मात्र त्यांचे अवशेष व जोते आजही भूतकाळाची साक्ष देतात.

गडदेवता – केंजळाई देवी मंदिर

किल्ल्यावरील गडदेवता केंजळाई देवीचे मंदिर आज अवशेषरूपात आहे. पूर्वी हे मंदिर अतिशय सुंदर असावे, असे शिल्पकलेवरून जाणवते.

चुन्याचा घाणा व बांधकाम पद्धती

पूर्वी गडावरील बांधकामासाठी चुन्याचा वापर होत असे. चुन्याचे मिश्रण तयार करण्यासाठी दगडाचे गोल वर्तुळ करून त्या गोलाकार जात्याने चुन्याचे मिश्रण केले जाई, ज्यास चुन्याचा घाणा म्हटले जाई. किल्ल्यावर असा एक चुन्याचा घाणा आजही पाहायला मिळतो.

दारूगोळ्याचे कोठार व इतर अवशेष

किल्ल्यावरचे दारूगोळ्याचे कोठार अजूनही चांगल्या अवस्थेत आहे. तसेच एका ठिकाणी भव्य इमारतीचे जोते दिसते, ज्यावरून पूर्वी ती अत्यंत महत्त्वाची इमारत असावी हे स्पष्ट होते.

किल्ल्यावर ध्वजस्तंभ असून त्यावर स्वराज्याचा जरीपटका डौलाने फडकताना दिसतो.

किल्ल्याचा आकार व रचना

केंजळगड २५० यार्ड लांब व १०० यार्ड रुंद आहे. येथे पाण्याची गरज भागवणारी टाकी सुद्धा आहे. किल्ल्याला चारही बाजूंनी भक्कम तटबंदी आहे.

तटबंदीत शत्रूचा वेध घेण्यासाठी तोफा किंवा बंदुका ठेवण्याची छिद्रे कोरली आहेत.

परिसरातील दृश्ये

किल्ल्याच्या शिखरावरून पाचगणी, महाबळेश्वर, रायरेश्वर, धोम धरण, पांडवगड, कमळगड, मांढरदेवी अशी अनेक ठिकाणे स्वच्छपणे दिसतात.

किल्ल्यावर जाण्याचे मार्ग

किल्ल्यावर जाण्यासाठी दोन प्रमुख मार्ग आहेत –

1. वाई मार्गे अस्त्रे खवली

2. आंबेघर मार्गे (उत्तरेकडून)

दोन्ही मार्ग निसर्गरम्य आणि साहसी आहेत.

पर्यटन व ट्रेकिंग महत्त्व

केंजळगड हा ट्रेकिंग प्रेमींसाठी स्वर्ग आहे. कोरीव पायऱ्या, गुहा, अवशेष आणि परिसरातील दृश्ये यामुळे हा ट्रेक रोमांचक ठरतो. इतिहास प्रेमींनाही येथे येऊन Maratha वास्तुकलेची अनोखी ओळख होते.

केंजळगडचे ऐतिहासिक महत्त्व

इतिहासात केंजळगडाचा उपयोग पहारा व सैन्य तैनातीसाठी झाला असावा. पायऱ्यांचे कौशल्यपूर्ण बांधकाम, दारूगोळा कोठार, मंदिर व इमारती यावरून हा गड रणनीतिक आणि धार्मिक दृष्ट्या महत्त्वाचा होता, हे स्पष्ट होते.

कातळात कोरलेल्या कोरीव पायऱ्यांसाठी प्रसिद्ध केंजळगड किल्ला हा निसर्गरम्य सौंदर्य, ऐतिहासिक वारसा आणि साहसाचा संगम आहे. सातारा परिसरात फिरायला गेल्यावर या किल्ल्याला नक्की भेट द्यावी.