शिर्के घराण्याची माहिती व इतिहास

मध्ययुगीन महाराष्ट्राच्या इतिहासात शिर्के घराणे हे एक मातब्बर आणि वैभवशाली राजघराणे म्हणून ओळखले जाते. कोकण आणि सह्याद्रीच्या डोंगराळ भागात त्यांचे मूलस्थान असलेले हे घराणे मराठा इतिहासातील एक महत्त्वाचे नाव आहे.

शिर्के घराण्याचा ऐतिहासिक वारसा

मध्ययुगीन महाराष्ट्राच्या इतिहासातील एक मातब्बर राजघराणे म्हणजे शिर्के. शिर्के घराण्याचा अमल सुरुवातीस प्रामुख्याने कोकण व सह्याद्रीच्या सीमेवरील डोंगराळ भागात त्यांचे मूलस्थान होते. शिर्के घराण्याचा इतिहास हा यादव काळापर्यंत मागे जातो, परंतु त्यांचा खरा उत्कर्ष हा विजयनगर साम्राज्याच्या कारकिर्दीत झाला. विजयनगर साम्राज्य आणि त्यांचे समकालीन बहामनी राज्य यांच्यातील संघर्षाच्या काळात शिर्के घराण्याने आपल्या पराक्रमाने इतिहासात आपले स्थान निर्माण केले. कोकणातील शिरकाण नावाचा मोठा प्रदेश त्यांच्या अखत्यारीत होता, ज्याला त्याकाळी फिरंग्यांचे फिरंगाण, हबश्यांचे हबसाण, तुर्क्यांचे तुर्काण याप्रमाणे शिर्क्यांचे शिरकाण असे संबोधले जात असे. शिर्के घराण्याची कुलदेवता शिरकाई देवी असून, तिची मंदिरे आजही अनेक ठिकाणी, विशेषतः रायगड किल्ल्यावर, पाहायला मिळतात.

शिर्के घराणे आणि छत्रपती शिवाजी महाराज

छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या द्वितीय पत्नी सगुणाबाई या शिर्के घराण्यातील असून त्यांचा महाराजांशी १६४१ साली विजापूर येथे विवाह झाला होता. शिवरायांना सगुणाबाईंपासून राजकुंवरबाई उर्फ नानीबाई नामक कन्यारत्न प्राप्त झाले होते व त्यांचा विवाह गणोजी शिर्के यांच्यासहित झाला होता. छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या पत्नी येसूबाई या सुद्धा शिर्के घराण्यातील असून गणोजी शिर्के हे त्यांचे बंधू होत. शिर्के घराण्याचा स्वराज्याच्या स्थापनेत आणि विस्तारात महत्त्वाचा वाटा होता. सगुणाबाई आणि येसूबाई यांच्या माध्यमातून शिर्के घराण्याने मराठा राजवंशाशी नाते जोडले, ज्यामुळे त्यांचे राजकीय आणि सामाजिक स्थान आणखी दृढ झाले. शिर्के घराण्याने कोकणातील आपल्या प्रदेशातून स्वराज्याला सामरिक आणि आर्थिक बळ पुरवले, ज्यामुळे शिवाजी महाराजांच्या स्वप्नाला गती मिळाली.

शिर्के घराण्याचा पराक्रमी इतिहास

शिर्के घराण्याचा इतिहास यादव काळापर्यंत जाऊन पोहोचतो मात्र त्यांचा उत्कर्ष हा विजयनगर साम्राज्याच्या कारकिर्दीत झाला. विजयनगर साम्राज्याच्या समकालीन असे बहामनी राज्य त्याकाळी विद्यमान होते आणि या दोन्ही राज्यांत परस्पर संघर्ष सुरु असत. बहामनी सुलतान अल्लाउद्दीन बहामनी जेव्हा तख्तावर विराजमान झाला त्याच्या कारकिर्दीत घडलेली एक घटना शिर्के घराण्याच्या पराक्रमावर चांगला प्रकाश टाकते. ही घटना शिर्के घराण्याच्या धैर्य आणि बुद्धिमत्तेचे उदाहरण आहे. अल्लाउद्दीन बहामनीच्या काळात त्याचा सुभेदार मेनुन उल्ला दक्षिणी याने कोकणातील प्रदेश जिंकण्याची इच्छा व्यक्त केली आणि त्यासाठी त्याने मलिक ऊत तुजार या हुशार सेनापतीला कोकणावर पाठवले.

बहामनी सैन्याविरुद्ध शिर्क्यांचा पराक्रम

अल्लाउद्दीन बहामनीच्या राज्यात जे सुभेदार होते त्यांपैकी एक मेनुन उल्ला दक्षिणी यांच्याकडे दक्षिण प्रांतातील एका विभागाची जबाबदारी होती व त्याच्या मनात एकदा कोकणातील प्रदेश जिंकण्याची इच्छा आली आणि त्याने मलिक ऊत तुजार या हुशार सेनापतीस कोकणावर पाठवले. मलिक ऊत तुजार याने प्रथम पश्चिम महाराष्ट्रातील चाकण ताब्यात घेऊन जुन्नरचा किल्ला जिंकला आणि तेथे आपला तळ देऊन आपल्या सैन्यास कोकणाकडे रवाना केले. कोकणात त्यावेळी जे हिंदू राजे होते त्यापैकी एक शिर्के घराण्यावर बहामनी सैन्याने प्रथम चाल केली. बहामनी सैन्याने अचानक हल्ला करून शिर्क्यांच्या किल्ल्यास वेढा घातल्याने शिर्क्यांची अडचण झाली आणि बराच काळ किल्ला लढवल्यावर शिर्क्यांनी तात्पुरती शरणागती पत्करली. शिर्क्यांनी यावेळी आपल्या बुद्धिमत्तेचा आणि धैर्याचा परिचय दिला, ज्यामुळे त्यांनी बहामनी सैन्याला पराभूत करण्याची योजना आखली.

शिर्क्यांची युक्ती आणि विजय

यानंतर राजे शिर्के यांची मलिक ऊत तुजार सहित भेट झाली यावेळी मलिकने त्यांना धर्मांतर करण्याचा आग्रह धरला अन्यथा मृत्युदंड देऊ अशी धमकी दिली. शिर्के राजांनी यावेळी एक युक्ती केली आणि मलिकला असे सांगितले की आमचे आणि खेळण्याचे शंकरराव (यांचे आडनाव जुन्या साधनांत आढळत नाही) यांचे जुने वैर असून जर मी एकटाच मुस्लिम झालो तर शंकरराव मात्र मुक्त राहून तो आपल्यास कायमच त्रास देत राहील त्यामुळे त्याचाही बंदोबस्त करावा म्हणजे मी धर्मांतर करेन. मलिक ऊत तुजार यास खेळण्याचा परिसर माहित होता त्यामुळे तो शिर्क्यांस म्हणाला की त्या राज्यातील प्रदेश हा अतिशय बिकट असून तेथे जाणे अत्यंत कठीण आहे मात्र यावेळी शिर्के राजे म्हणाले की मी सोबत असताना कठीण काहीच नाही कारण आम्ह स्वतः कोकणातील असल्याने आम्हाला तेथील सर्व रस्ते माहित आहेत. शिर्के राजांनी आपल्या कोकणातील भौगोलिक ज्ञानाचा आणि युक्तीचा वापर करून मलिक ऊत तुजारला खेळण्याच्या दिशेने नेले, जिथे त्यांनी बहामनी सैन्याला अडकवण्याची योजना आखली.

खेळण्यावरील युद्ध आणि बहामनी सैन्याचा पराभव

अशा प्रकारे इसवीसन १४५३ साली मलिक ऊत तुजार ने खेळणा किल्ल्यावर मोहीम काढली. कोकणातील भयानक जंगल पाहून दक्षिणी आणि हबशी सैनिकांनी या मोहिमेत सहभागी होण्याचे नाकारले आणि ते पुन्हा मागे वळले मात्र बहामनी राज्यातील इतर काही सैन्य शिर्क्यांसोबत या जंगलातून खेळण्याच्या दिशेने गेले. पहिले दोन दिवस शिर्क्यांनी बहामनी सैन्यास चांगल्या वाटेवरून नेले मात्र तिसऱ्या दिवशी त्यांनी बहामनी सैन्यास अशा एका भयानक वाटेने नेले की त्या वाटेच्या कचाट्यातून सुटणे कठीण होते. याच दरम्यान मलिक ऊत तुजार जो मागून या ठिकाणी येण्यास निघाला तो आजारी पडल्याने त्याला पुढे कूच करणे कठीण होऊन बसले आणि त्याच्या सैन्यातील एक मोठा गट खेळण्याच्या एका भयानक परिसरात येऊन अडकला. शिर्के राजांनी या संधीचा फायदा घेतला आणि खेळण्यावर शंकरराव यांची भेट घेतली. त्यांनी शंकरराव यांना सांगितले की बहामनी सैन्य तुझ्या जबड्यात आणुन सोडले आहे आता त्याचा आपण मिळून फडशा पाडू आणि पाहता पाहता शंकरराव आणि शिर्के यांच्या सैन्याने बहामनी सैन्यावर तुफान हल्ला केला आणि बाण, भाले, तलवारी आदींच्या साहाय्याने तब्बल ७००० बहामनी सैनिक कापले गेले. शिर्के आणि शंकरराव यांनी संयुक्तपणे बहामनी सैन्याचा पराभव केला, ज्यामुळे कोकण परकीयांच्या हातात जाण्यापासून वाचले.

शिर्के आणि शंकरराव यांचा ऐतिहासिक विजय

मागून या ठिकाणी येऊन पोहोचलेला मलिक ऊत तुजार हा सुद्धा ५०० सैनिकांसह येथे येऊन पोहोचला आणि त्याच्यासहित ५०० सैन्याचीही कत्तल उडवली गेली. कालांतराने २००० लोकांची हबशी आणि दक्षिणी लोकांची जी तुकडी होती तिची सुद्धा या ठिकाणी आल्यावर तीच गत झाली व अशाप्रकारे राजे शिर्के आणि शंकरराव यांनी संयुक्तपणे बहामनी राज्याच्या अदमासे ९५०० सैनिकांना ठार करून हा मुलुख परकीयांच्या हाती जाण्यापासून वाचवला. या विजयाने शिर्के घराण्याचा पराक्रम आणि बुद्धिमत्ता सर्वत्र प्रसिद्ध झाली. शिर्के राजांनी आपल्या कोकणातील भौगोलिक ज्ञानाचा आणि सामरिक युक्तीचा वापर करून बहामनी सैन्याला पराभूत केले, ज्यामुळे त्यांचा इतिहासात एक विशेष स्थान निर्माण झाले. या युद्धात शिर्के आणि शंकरराव यांनी मिळून ९५०० सैनिकांचा पराभव केला, ज्यामुळे कोकण आणि सह्याद्रीचा प्रदेश परकीयांच्या तावडीत जाण्यापासून वाचला.

शिर्के घराण्याचा गौरवशाली इतिहास हा महाराष्ट्राच्या इतिहासाचा एक अविभाज्य भाग आहे. त्यांनी विजयनगर साम्राज्य आणि बहामनी राज्य यांच्यातील संघर्षात आपले पराक्रम दाखवले, शिर्के घराण्याच्या युक्तीने आणि शौर्याने बहामनी सैन्याचा पराभव केला, ज्यामुळे कोकण आणि सह्याद्रीचा प्रदेश परकीयांच्या हातात जाण्यापासून वाचला.