नागाव येथील श्री सिद्धिविनायक मंदिर व तेथील अप्रकाशित शिलालेख

रायगड जिल्ह्याच्या अलिबाग तालुक्यातील नागाव हे अरबी समुद्रालगत वसलेले एक निसर्गरम्य व ऐतिहासिक गाव आहे. जुन्या साधनांमध्ये या गावाचा उल्लेख नागग्राम किंवा नागुम असा आढळतो. निसर्गसौंदर्य, स्वच्छ समुद्रकिनारा आणि ऐतिहासिक वारसा यामुळे नागाव हे ठिकाण पर्यटक आणि इतिहासप्रेमींचे आकर्षण आहे. अशा या गावात वसलेले श्री सिद्धिविनायक गणेश मंदिर हे केवळ धार्मिक दृष्टिकोनातूनच नाही तर ऐतिहासिकदृष्ट्याही अत्यंत महत्त्वाचे आहे.

नागावचे भौगोलिक आणि ऐतिहासिक स्थान

अलिबागपासून केवळ काही किलोमीटर अंतरावर असलेले नागाव हे गाव नागाव बीचसाठी प्रसिद्ध आहे. समुद्राच्या लाटांबरोबरच इथला ऐतिहासिक वारसा पर्यटकांना भुरळ घालतो. सिद्धिविनायक मंदिर हे या गावातील एक मुख्य आकर्षण आहे.

मंदिरापर्यंत पोहोचण्याचा मार्ग

अलिबागच्या दिशेने नागावकडे येताना अक्षी हे गाव प्रथम लागते. अक्षी गाव ओलांडून मुख्य मार्गावरून सरळ नागावमध्ये प्रवेश केल्यावर डाव्या बाजूस हे मंदिर दिसते. अलिबाग-मुरुड राजमार्गावर असल्यामुळे पर्यटकांना ते शोधणे सोपे जाते.

मंदिराचा इतिहास व जीर्णोद्धार

सध्याच्या काळात मंदिराचा जीर्णोद्धार झालेला असला तरी, काही वर्षांपूर्वीपर्यंत मंदिराचे मूळ स्वरूप अस्तित्वात होते. लाकडी सभागृह अतिशय जीर्ण झाल्याने त्याचा सांगाडा उरला होता. मात्र, पाषाणात बांधलेला गाभारा आजही सुस्थितीत आहे.

मंदिराचा सभामंडप दुमजली असून, उजव्या बाजूने वर जाण्यासाठी लाकडी जिना होता. पूर्वीच्या काळी धार्मिक कार्यक्रमांमध्ये स्त्रिया आणि पुरुषांची बसण्याची व्यवस्था वेगळी असल्याने असे दोन मजले असलेली मंदिरे सर्वसाधारणपणे दिसत. पालीच्या बल्लाळेश्वर मंदिराच्या सभागृहासारखीच येथे रचना आहे, परंतु लाकडाचे काम असल्याने वाळवी व झीज यामुळे हानी झाली.

गाभाऱ्यातील सिद्धिविनायकाची मूर्ती

मंदिराच्या गाभाऱ्यात अत्यंत रेखीव आणि आकर्षक सिद्धिविनायकाची मूर्ती आहे. भक्त येथे येऊन मनोकामना व्यक्त करतात आणि प्रसन्न वातावरणात दर्शन घेतात.

मंदिरातील जुना शिलालेख – शिवकालीन वारसा

या मंदिराचे खास वैशिष्ट्य म्हणजे गाभाऱ्यात प्रवेश करण्यापूर्वी दरवाज्याच्या वर कोरलेला जुना मराठी शिलालेख. हा शिलालेख मंदिराच्या बांधकामाची किंवा जीर्णोद्धाराची माहिती देतो. दुर्दैवाने, तो भग्न झाल्यामुळे पूर्ण वाचता येत नाही. तरीही उरलेल्या अक्षरांवरून असे दिसते की प्लवंग नाम संवत्सरात राजश्री बाळंभट यांनी स्थापना केली असल्याचा उल्लेख आहे.

इतिहासाचा अभ्यास करताना असे आढळते की छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या राज्याभिषेक प्रसंगी गागाभटांसह कुलोपाध्याय प्रभाकरभट व त्यांचे पुत्र बाळंभट उपस्थित होते. तसेच गागाभटांनी ज्याचा विवाह वाराणशी येथे संपन्न केला, ते बाळंभटही या सोहळ्यास उपस्थित होते. ऐतिहासिक संदर्भानुसार हे बाळंभट नागावचे रहिवासी होते, त्यामुळे सिद्धिविनायक मंदिरातील हा शिलालेख याच बाळंभटांचा असावा, अशी शक्यता आहे. त्यामुळे हा शिलालेख शिवकालीन असल्याचे बळकटी मिळते.

धार्मिक व सांस्कृतिक महत्त्व

सिद्धिविनायक मंदिर हे केवळ एक प्राचीन बांधकाम नसून, नागावच्या सांस्कृतिक जीवनाचा अविभाज्य भाग आहे. येथे गणेशोत्सव, संकष्ट चतुर्थी, तसेच इतर धार्मिक सोहळ्यांमध्ये गावकरी आणि पर्यटक मोठ्या संख्येने सहभागी होतात.

पर्यटनासाठी विशेष आकर्षण

नागावमध्ये आलेल्या पर्यटकांसाठी सिद्धिविनायक मंदिर हे शांत, प्रसन्न आणि पवित्र स्थळ आहे. मंदिर दर्शनासोबतच नागाव बीच, अक्षी बीच आणि अलिबागमधील इतर ऐतिहासिक स्थळांना भेट देता येते.

अलिबाग-मुरुड राजमार्गावर वसलेले श्री सिद्धिविनायक मंदिर, नागाव हे इतिहास, श्रद्धा आणि निसर्गसौंदर्याचा संगम असलेले ठिकाण आहे. छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या काळाशी जोडलेली ऐतिहासिक पार्श्वभूमी आणि प्राचीन शिलालेख यामुळे त्याला विशेष महत्त्व प्राप्त झाले आहे. रायगड जिल्ह्यातील या पवित्र स्थळाला भेट देऊन आपण फक्त देवदर्शनच नाही तर मराठा इतिहासाचा एक महत्त्वाचा अंश प्रत्यक्ष अनुभवू शकतो.