श्री भुवनेश्वर मंदिर - कोकणातल्या या मंदिरात आहे आंध्रप्रदेश राज्यातील जुना शिलालेख

भारताचा इतिहास जितका रोमांचकारी तितकाच रहस्यमय आहे. इतिहासाच्या या खोल समुद्रात जितके आत शिरावे तितके नवे आणि अद्भुत खजिने सापडतात. कोकणातील डोंगर-दऱ्या, समुद्रकिनारे आणि किल्ले हे नेहमीच पर्यटकांचे आकर्षण राहिले आहेत. पण, तुम्हाला माहिती आहे का की, रायगड जिल्ह्यातील एका लहानशा गावात असा एक तेलगू भाषेतील शिलालेख आहे, जो आंध्रप्रदेशातील इतिहासाशी थेट जोडला जातो?
होय, आपण बोलत आहोत श्री भुवनेश्वर मंदिर आणि त्यातील प्राचीन शिलालेखाबद्दल.

तळे गाव – कोकणातील ऐतिहासिक रत्न

अरबी समुद्राच्या किनाऱ्यावर वसलेले तळे गाव हे रायगड जिल्ह्याचे आणि तालुक्याचे मुख्य ठिकाण आहे. हे गाव इतिहासात विशेष स्थान राखून आहे.
भालगावची खाडी हा एक प्रमुख सागरी मार्ग, ज्याद्वारे कोकणातून देशाच्या आतील भागात मालवाहतूक केली जायची, तो तळे आणि तळगड यांच्या ताब्यात होता. "ज्याच्या ताब्यात तळे, त्याच्या ताब्यात व्यापार" — हे समीकरण त्या काळी खरे ठरत होते.

इतिहासाच्या पानांवरून कळते की, हा परिसर एकेकाळी निजामशाहीच्या ताब्यात होता. कालांतराने, शिवाजी महाराजांनी सिद्दीकडून तो स्वराज्यात घेतला. पुरंदरच्या तहाच्या वेळी महाराजांकडे केवळ १२ किल्ले होते, त्यापैकी तळगड हा एक होता, यावरूनच या प्रदेशाचे महत्व लक्षात येते.

श्री भुवनेश्वर मंदिराचा परिचय

तळे गावात अनेक प्राचीन मंदिरे आहेत, त्यापैकी एक महत्त्वाचे म्हणजे भुवनेश्वर शिवमंदिर.
तळगडावर जाणारा मार्ग गावाच्या पश्चिमेकडून जातो, आणि त्यावरून पूर्वेकडे उतरून उत्तरेकडे वळल्यास हे मंदिर दिसते. मंदिराच्या बाहेर एक जुनी विहीर आहे, ज्यावर एक मराठी भाषेतील शिलालेख आहे, ज्यात रामचंद्र बाळुंगे यांचे नाव आढळते.

मंदिराचा गाभारा हा जुना असून आता त्याचा जीर्णोद्धार झाला आहे. सभामंडपात नंदी आहे आणि गर्भगृहात सुंदर शिवलिंग आहे. परंतु, जे पर्यटकांना आणि इतिहासप्रेमींना विशेष आकर्षित करते ते म्हणजे गर्भगृहातील शिलालेख.

तेलगू भाषेतील अनोखा शिलालेख

हा शिलालेख एकूण सहा ओळींचा असून डाव्या बाजूला एक आडवी रेषा आहे. संशोधनानुसार हा शिलालेख १६व्या शतकातील तामिळ भाषेतील असून त्यात आंध्रप्रदेशातील काही महत्त्वपूर्ण ठिकाणांचा उल्लेख आहे.
त्यात लिहिले आहे — राजमहेंद्रवर्म कोंडू रामय्या, अमलापूरम जिल्हा.

• राजमहेंद्रवर्म म्हणजे आजचे राजामुंद्री (आंध्रप्रदेश)

• अमलापूरम हे देखील आंध्रप्रदेशातील एक महत्त्वाचे शहर
  ही दोन्ही गावे बंगालच्या उपसागराच्या किनारी, गोदावरी नदीच्या काठावर वसलेली आहेत आणि त्यांच्यातील अंतर फक्त ६२ किमी आहे.

इतिहासतज्ज्ञांच्या मते, कोंडू रामय्या हा त्या भागातील रहिवासी होता आणि ५०० वर्षांपूर्वी त्यानेच हे भुवनेश्वर मंदिर उभारले.

आंध्रप्रदेशातून कोकणात येण्यामागील रहस्य

पण प्रश्न असा उरतो — एक आंध्रप्रदेशातील व्यक्ती कोकणात मंदिर का बांधेल?
याचे उत्तर मिळते विजयनगर साम्राज्याच्या इतिहासात. विजयनगरवर चार राजवंशांनी राज्य केले — संगम, सुलुवा, तुळुवा आणि अरविंदु.
तुळुवा राजवंशातील कृष्णदेवराय हा सर्वात सामर्थ्यवान राजा होता. त्याच्या काळात विजयनगरची सीमा कोकणापर्यंत विस्तारली होती.
इतिहासकार मानतात की, रामय्या हा कृष्णदेवरायाचा कोकणातील अधिकारी असावा आणि त्यानेच हे मंदिर बांधले.

विजयनगर साम्राज्य आणि कोकणातील बांधकामे

इ.स. १५४३ च्या सुमारास बुऱ्हाण निजामशहा आणि विजयनगरचा सम्राट अलिया रामराया यांच्यात युती झाली. याच काळात कोकणात अनेक महत्त्वाची बांधकामे झाली.
यातील एक उल्लेखनीय बांधकाम म्हणजे नागोठण्याचा मध्ययुगीन पूल, जो सातवाहन काळापासून प्रसिद्ध असलेल्या मार्गावर उभारला गेला. हा पूल अलिया रामरायाने बांधल्याची नोंद प्राकृत शिलालेखात आहे.

भुवनेश्वर मंदिरातील हा तेलगू शिलालेख आणि नागोठण्याच्या पुलाचा काळ जवळजवळ सारखाच आहे. त्यामुळे दोन्ही बांधकामे एकाच राजकीय आणि सांस्कृतिक पार्श्वभूमीवर झाली असावीत, असा तर्क लावला जातो.

कोकणातील एकमेव तेलगू शिलालेख

आज, कोकणात असा तेलगू भाषेतील एकमेव शिलालेख पाहायला मिळतो आणि तो आहे श्री भुवनेश्वर मंदिरात. इतिहासप्रेमी आणि पुरातत्त्व अभ्यासकांसाठी हे एक अनमोल ठेवे आहे.
येथे आल्यावर आपण फक्त एक मंदिर पाहत नाही, तर कोकण आणि आंध्रप्रदेश यांच्यातील सांस्कृतिक व ऐतिहासिक संबंधांचा एक जिवंत पुरावा पाहतो.

पर्यटन आणि सांस्कृतिक वारसा

श्री भुवनेश्वर मंदिराला भेट देताना पर्यटकांना केवळ एक प्राचीन मंदिर पाहायला मिळत नाही, तर त्या काळातील राजकीय युती, समुद्री मार्गांचे महत्त्व, आणि कोकणातील व्यापारी इतिहास समजतो.
आजच्या डिजिटल युगातसुद्धा अशा पुराव्यांचे संवर्धन करणे गरजेचे आहे, कारण ते आपल्या भारतीय इतिहासाच्या विविधतेची आठवण करून देतात.

श्री भुवनेश्वर मंदिर हे केवळ धार्मिक स्थळ नाही, तर कोकण आणि आंध्रप्रदेश यांच्यातील सांस्कृतिक दुव्याचे प्रतीक आहे. येथील तेलगू भाषेतील शिलालेख आपल्याला ५०० वर्षांपूर्वीच्या राजकीय, सामाजिक आणि सांस्कृतिक घटनांची साक्ष देतो. कोकणातील या प्राचीन मंदिराला भेट दिल्यास, आपण केवळ एक वास्तू पाहत नाही, तर इतिहासाच्या खोल थरांना स्पर्श करता.