चहा व कॉफी - दोन लोकप्रिय पेय

आपल्या दैनंदिन जीवनात पाण्याव्यतिरिक्त ज्या पेयांचे सेवन आपण बहुतांशी करतो ती दोन पेय म्हणजे चहा आणि कॉफी. आपल्याकडे अनेकांचा दिवस चहा अथवा कॉफी प्यायल्याशिवाय सुरु होत नाही. ही दोन पेये आपल्या संस्कृतीचा आणि जीवनशैलीचा अविभाज्य भाग बनली आहेत. चहा आणि कॉफी यांचा इतिहास, निर्मिती प्रक्रिया आणि त्यांचे वैशिष्ट्य यांमुळे ही पेये जगभरात लोकप्रिय आहेत. या लेखात आपण चहा आणि कॉफी या दोन पेयांविषयी थोडक्यात जाणून घेऊ.

चहाचा इतिहास आणि निर्मिती प्रक्रिया

चहाचा पेय म्हणून वापर तसा फार पूर्वीपासून होत असावा मात्र जगभरात चहाचा प्रसार ब्रिटिशांमार्फत झाला. चहाची उत्पत्ती ही प्रामुख्याने चीनमधून झाली असे मानले जाते, आणि ब्रिटिशांनी त्याचा व्यापारी प्रसार केला. चहा ची झाडे प्रामुख्याने चीन, जपान आणि भारताच्या ईशान्येकडील भागात आढळतात. भारतातील आसाम, दार्जिलिंग आणि निलगिरी हे चहासाठी प्रसिद्ध क्षेत्र आहेत. या झाडाच्या पानापासून चहा तयार होतो. चहाच्या झाडांची उंची पाच ते सहा फूट असते. ही झाडे उष्ण आणि दमट हवामानात चांगली वाढतात.

चहाच्या झाडास जंगली गुलाबाप्रमाणे भुरकट रंगाची फुले येतात. ही फुले नाजूक आणि आकर्षक असतात. चहाच्या झाडांच्या पानांपासून चहा तयार केला जात असल्याने झाडाची पाने प्रथम तोडावी लागतात व ही पाने तोडण्याचे एकूण तीन हंगाम असतात. हे हंगाम म्हणजे प्रथम फ्लश (वसंत ऋतूतील कोवळी पाने), दुसरा फ्लश (उन्हाळ्यातील पाने) आणि शरद फ्लश (पावसाळ्याच्या शेवटी किंवा शरद ऋतूत). चहाची पाने जेवढी कोवळी तेवढा त्यांपासून होणारा चहा उत्कृष्ट असतो. कोवळी पाने चहाला विशेष चव आणि सुगंध देतात.

चहाची पाने तोडल्यावर ती वाऱ्यावर काही प्रमाणात वाळवली जातात. या प्रक्रियेला "विल्टिंग" असे म्हणतात, ज्यामुळे पानांतील ओलावा कमी होतो. वाळवल्यानंतर ती पाने हाताने वळवून त्यांच्या वळकट्या तयार केल्या जातात आणि नंतर लोखंडाच्या तव्यावर त्यांना अग्नीने शेकवण्यात येते. ही शेकण्याची प्रक्रिया चहाला त्याची खास चव आणि रंग देते. यानंतर चहाची पाने वेगवेगळ्या प्रकारांमध्ये (जसे की ब्लॅक टी, ग्रीन टी, व्हाइट टी) तयार केली जातात.

कॉफीची उत्पत्ती आणि निर्मिती

आता जाणून घेऊ कॉफी या दुसऱ्या लोकप्रिय पेयाविषयी. कॉफीचे झाड आठ ते बारा फूट उंच वाढते. या झाडास बारीक फळे येतात. या फळांच्या टरफलात जो दाणा असतो तोच कॉफी. कॉफीच्या झाडास कॉफी असे नाव पडण्याचे कारण म्हणजे आफ्रिका खंडात काफा नावाचे एक गावं आहे व या गावात कॉफीची झाडे विपुल प्रमाणात आढळतात त्यामुळे या गावावरून या झाडासही कॉफी असे म्हणायचा प्रघात सुरु झाला. काफा हे इथिओपियातील एक गाव आहे, जिथे कॉफीची उत्पत्ती झाली असे मानले जाते.

कॉफीच्या झाडाची लागवड प्रामुख्याने दक्षिण अमेरिका, अरब देश, श्रीलंका, इंडोनेशियातील जावा बेटे आदी ठिकाणी बऱ्याच प्रमाणात होते. भारतात सुद्धा काही प्रमाणात कॉफीची लागवड केली जाते. भारतातील कर्नाटक, केरळ आणि तमिळनाडू ही कॉफी लागवडीसाठी प्रसिद्ध क्षेत्रे आहेत. कॉफीच्या झाडास एक कांड असून झाडाच्या फांद्या लांब, सरळ आणि नाजूक असतात आणि त्यांवर सदाहरित प्रकारातील पाने असतात. कॉफीच्या झाडाची फुले पांढऱ्या चमेलीसारखी असतात आणि त्यांना सुंदर सुवास असतो मात्र ही फुले फारशी टिकत नाहीत. फुलाच्या मागे फळ असते आणि त्या फळाच्या गरात दोन अंडाकृती डाळिंब्या असतात. या डाळिंब्या म्हणजेच कॉफीचे दाणे.

कॉफीची फळे पिकली की ती एका घरटीत घालून चांगली भरडतात म्हणजे फळांचे टरफल आणि गर निघून आतील दाणा वेगळा होतो. नंतर ते दाणे उन्हात वाळवले जातात. कॉफीचे दाणे कच्चे असतात त्यावेळी त्यांचा रंग पिवळसर असतो. वाळवल्यानंतर या दाण्यांना भाजून कॉफी पावडर तयार केली जाते, जी आपण पेय म्हणून वापरतो.

चहा आणि कॉफीचे वैशिष्ट्ये आणि उपयोग

चहा व कॉफी ही दोन्ही पेये उत्तेजक असून ती प्यायल्यावर शरीरात उत्साह येतो व मरगळ दूर होऊन मनुष्य ताजातवाना होतो म्हणून या दोन पेयांचा वापर आपल्या दैनंदिन आयुष्यात मोठ्या प्रमाणात केला जातो. चहा आणि कॉफीमधील कॅफिनमुळे मेंदूला उत्तेजना मिळते, ज्यामुळे थकवा दूर होतो आणि एकाग्रता वाढते. चहा आणि कॉफी ही पेये केवळ पेय म्हणूनच नव्हे तर सामाजिक आणि सांस्कृतिक संदर्भातही महत्त्वाची आहेत. भारतात चहा हा सामाजिक मेळाव्यांचा अविभाज्य भाग आहे, तर कॉफी ही आधुनिक कॅफे संस्कृतीचा आधार आहे. चहा आणि कॉफी यांचा वापर वेगवेगळ्या स्वरूपात होतो, जसे की मसाला चहा, ग्रीन टी, ब्लॅक कॉफी, कॅपुचिनो इत्यादी.

चहा आणि कॉफी ही दोन पेये आपल्या जीवनाचा अविभाज्य भाग बनली आहेत. चहाची उत्पत्ती चीनमधून आणि कॉफीची उत्पत्ती इथिओपियामधून झाली असली, तरी आज ही पेये जगभरात लोकप्रिय आहेत. त्यांच्या निर्मिती प्रक्रिया, लागवडीचे क्षेत्र आणि वैशिष्ट्ये यामुळे त्यांचे स्थान अनन्य आहे. चहा आणि कॉफी यांचा उत्तेजक प्रभाव आपल्याला ताजेतवाने ठेवतो, आणि त्यामुळे ही पेये आपल्या दैनंदिन जीवनात महत्त्वाची भूमिका बजावतात.