ठाणाळे व नाडसूर - सह्यकुशीतली टुमदार गावे

रायगड जिल्ह्याच्या पूर्व सीमेकडील भाग ऐन सह्याद्रीच्या कुशीत वसला आहे. जिल्ह्यातल्या ज्या तालुक्यांमध्ये सह्याद्रीच्या रांगा आहेत, अशांमध्ये कर्जत, खालापूर, सुधागड, माणगाव, महाड व पोलादपूर या तालुक्यांचा समावेश होतो. रायगड जिल्ह्याचा हा भाग आपल्या वैशिष्ट्यपूर्ण भौगोलिक व पर्यावरणीय वैविध्यतेसाठी प्रसिद्ध आहे. एका बाजूस उत्तुंग प्रस्तर व शिखरे, तर दुसरीकडे खडकाळ व सपाट व घनदाट अरण्यांनी वेढलेली खोरी असल्याने हिवाळा, उन्हाळा व पावसाळा या तिन्ही ऋतूंचा खरा आस्वाद या परिसरातल्या जनतेला अनुभवायला मिळतो. या लेखात आपण सुधागड तालुक्यातील ठाणाळे आणि नाडसूर या गावांचा ऐतिहासिक, सांस्कृतिक आणि पर्यटकीय दृष्टिकोनातून सविस्तर आढावा घेऊ.

ठाणाळे आणि नाडसूर: प्राचीन व्यापारी मार्गांचे केंद्र

रायगड जिल्ह्याच्या सुधागड तालुक्यातील ठाणाळे व नाडसूर ही गावे सुद्धा याच दुर्गम परिसरातली. प्राचीन काळी प्रमुख व्यापारी केंद्र असलेल्या चौलहून नागोठणेमार्गे मावळात जाणाऱ्या प्रमुख व्यापारी मार्गावरील महत्त्वाची केंद्रे म्हणून ही दोन्ही गावे ख्यातनाम होती. चौलहून सह्याद्री मार्गे घाटमाथ्यावरील मावळात जाणाऱ्या या रस्त्याचे दोन घाटमार्ग होते: एक वाघजाई आणि दुसरा सवाष्णी. हे दोन्ही घाटमार्ग बोरघाटाचा वाहनमार्ग तयार होईपर्यंत वापरात होते. मात्र, बोरघाटातून वाहने नेण्याची सोय झाल्याने हे जिकीरीचे मार्ग मुख्य दळणवळणास बंद झाले. तरीही, आजही स्थानिक नागरिकांचा व हौशी भटक्यांचा संचार या मार्गांनी होत असतो. सातवाहन काळात याच मार्गावर ज्या लेण्या कोरण्यात आल्या, त्या ठाणाळे-नाडसूर लेण्या म्हणून प्रसिद्ध आहेत.

ठाणाळे-नाडसूर लेणी: सातवाहनकालीन वारसा

ठाणाळे-नाडसूर लेण्या सातवाहन काळात बांधण्यात आल्या असल्या, तरी येथे प्राप्त दोन शिलालेखांमध्ये राजवंशाचा उल्लेख सापडत नाही. मात्र, सभागृहाच्या तीनही आंतरभिंतींना लागून आठ भिक्षुगृहे कोरलेली आहेत, व त्यापैकी एका भिंतीवर ब्राह्मी लिपीतील एक शिलालेख आहे. त्यामध्ये शिवगणकपुत्र गोदत्त याने शैलगृहाकरिता देणगी दिल्याचे नमूद आहे, तर दुसऱ्या एका टाक्यावरील लेखात मित्र नामक व्यक्तीच्या देणगीचा उल्लेख कोरण्यात आला आहे. याशिवाय संघरक्षीत व स्तूपसखा यांचा उल्लेख आहे. पूर्वीच्या प्राचीन व्यापारी मार्गांवर व्यापाऱ्यांच्या व भिक्षूंच्या पावसाळी निवासाकरिता व ध्यानधारणेसाठी लेण्या कोरण्याची परंपरा होती. अभ्यासकांच्या मते लेण्यांच्या बांधणीचा काळ इसवी सन पूर्व २रे शतक असा ठरला आहे. अनादी काळापासून या लेण्या अस्तित्वात असल्या, तरी ही लेणी खऱ्या अर्थाने प्रकाशझोतात आली सन १८९० मध्ये.

या लेण्या ऐन घाटरस्त्यावरच कोरण्यात आल्या असल्याने पायथ्यापासून लेण्यांची उंची सुमारे १००० फूट आहे. ही सर्व लेणी पश्चिमाभिमुख असून यात एक चैत्यगृह, एक स्मारक स्तूप व एकवीस निवासी गृह आहेत. येथील सभागृहाच्या भिंतींवर प्राणी व मनुष्य आकृत्या कोरलेल्या आहेत. सोंडेत कमळ धारण केलेला हत्ती, पाच फण्यांचा शेषनाग, सिंहिण व छावा इत्यादी शिल्पकृती पहावयास मिळतात. या सर्व शिल्पांशिवाय अतिशय दुर्मीळ प्रकारात गणले जाणारे आणखी एक शिल्प सभागृहाच्या छतावर पहायला मिळते, ते म्हणजे झुंबराचे कोरीव शिल्प. अत्यंत हुबेहूब असे हे शिल्प पाहताक्षणीच खऱ्याखुऱ्या झुंबराचा आभास निर्माण करते. ठाणाळे-नाडसूर लेण्या येथील ध्वनीशास्त्रीय चमत्कारांसाठीही प्रख्यात आहेत, कारण या लेण्यांच्या भिंतींवर थाप मारल्यास मृदंग वाजवल्याचा ध्वनी येतो.

नाडसूर गाव: प्राचीन आणि सांस्कृतिक वारसा

पालीमार्गे गेल्यास ठाणाळे हे गाव नाडसूरपासून २ किमी अंतरावर आहे. नाडसूर हे गावही प्राचीन असून येथे प्राचीनत्वाचा वारसा सांगणारी अनेक स्थळे आहेत. येथील ग्रामदेवतेच्या मंदिराच्या आवारात काही विरगळी आढळतात, ज्यावर विरांच्या मूर्त्या कोरलेल्या दिसून येतात. याशिवाय येथील ठाणाळे मार्गावरील नागेश्वर हे शिवमंदिर सुद्धा प्रेक्षणीय आहे. मंदिराच्या मागे एक विस्तीर्ण तलाव आहे, जो येथील नागरिकांच्या व सवाष्णी-वाघजाई मार्गे प्रवास करणाऱ्या प्रवाशांच्या सोयीसाठी खोदण्यात आला असावा. सवाष्णी व वाघजाई ही नावे कशी पडली, याचाही इतिहास आहे. सवाष्णीचा अर्थ सुवासिनी असा होतो. प्राचीन काळी कुणी सुवासिनी या मार्गावरून प्रवास करत असे, तिनेच या मार्गावर प्रवास सुकर व्हावा यासाठी काही ठिकाणी पायऱ्या सुद्धा बांधल्या होत्या. याच मार्गावर सवाष्णीची समाधी सुद्धा पहावयास मिळते. वाघजाई हे नाव वाघजाई या देवीवरून पडले आहे, कारण या घाटरस्त्यात वाघजाईचे मंदिर आहे, तसेच काही प्राचीन मूर्त्या तिथे पहावयास मिळतात.

नागेश्वर शिवमंदिराचा जिर्णोद्धार झाला असून, मंदिराच्या आवारात दोन अज्ञात समाध्या, एक गधेगळ, एक मध्ययुगीन देवनागरी शिलालेख असलेले वृंदावन तसेच काही देवतांच्या प्राचीन मूर्त्या दिसून येतात, ज्यांच्यावर खरं तर अधिक संशोधन होणे गरजेचे आहे. ठाणाळे-नाडसूर परिसराच्या इतिहासात त्यामुळे मोलाची भर पडेल.

ठाणाळे आणि नाडसूर: निसर्ग आणि पर्यटन

नाडसूर गावातून पश्चिमेकडे नजर टाकल्यास फार विस्तीर्ण व मोहक नजारा दृष्टीस पडतो. यामध्ये उत्तरेकडे लोणावळ्याजवळील नागफणी, कोराईगड, तैलबैला, घनगड ही घाटमाथ्यावरील स्थळे, तर रायगड जिल्ह्यातील सुधागड हा किल्ला दक्षिणेकडे दृष्टीपथात येतो. सुधागड येथे जाण्यासाठी जवळच्या धोंडसे गावावरून रस्ता आहे, तर बाकी स्थळे पाहण्यासाठी आपल्याला ठाणाळे गावाहून वाघजाई किंवा सवाष्णी घाटाचा मार्ग पकडून पुणे जिल्ह्यात जाणे भाग आहे.

ठाणाळे आणि नाडसूर परिसरात सह्याद्रीच्या कुशीत वसलेली गावे, घनदाट जंगल, खडकाळ पठारे आणि प्राचीन घाटमार्ग यांचा अनोखा संगम आहे. पावसाळ्यात हा परिसर हिरवागार बनतो, तर हिवाळ्यात येथील थंड हवामान पर्यटकांना आकर्षित करते. देवकुंड धबधबा, जो सुधागड वन्यजीव अभयारण्यात आहे, हा या परिसरातील आणखी एक लोकप्रिय पर्यटन स्थळ आहे.

ठाणाळे-नाडसूर पर्यटन: काय पाहाल?

1. ठाणाळे-नाडसूर लेणी: सातवाहनकालीन बौद्ध लेणी, ज्यामध्ये चैत्यगृह, स्मारक स्तूप आणि निवासी गृहे आहेत. येथील शिल्पकृती आणि ध्वनीशास्त्रीय चमत्कार पर्यटकांचे लक्ष वेधतात.

2. नागेश्वर मंदिर: नाडसूर येथील प्राचीन शिवमंदिर, ज्याच्या आवारात विरगळी, समाध्या आणि शिलालेख आहेत.

3. वाघजाई आणि सवाष्णी घाट: प्राचीन व्यापारी मार्ग, ज्यावर वाघजाई मंदिर आणि सवाष्णीची समाधी आहे.

4. सुधागड किल्ला: ठाणाळे-नाडसूरपासून जवळ असलेला हा किल्ला शिवाजी महाराजांनी स्वराज्यात समाविष्ट केला होता. येथील लेण्या आणि टाकी प्राचीन काळाची साक्ष देतात.

5. देवकुंड धबधबा: सुधागड वन्यजीव अभयारण्यातील हा धबधबा निसर्गप्रेमींसाठी आकर्षण आहे.

ठाणाळे-नाडसूरला कसे पोहोचाल?

ठाणाळे आणि नाडसूर ही गावे मुंबई-गोवा महामार्ग (NH-66) वर असलेल्या पाली गावापासून जवळ आहेत. पालीमार्गे ठाणाळे २ किमी अंतरावर आहे. मुंबईपासून ठाणाळे सुमारे १२० किमी आणि पुण्यापासून १०० किमी अंतरावर आहे. जवळचे रेल्वे स्थानक खोपोली (सुमारे ३० किमी) आहे. महाराष्ट्र राज्य मार्ग परिवहन महामंडळ (MSRTC) बस आणि खासगी वाहने येथे उपलब्ध आहेत. ठाणाळे आणि नाडसूर येथे राहण्यासाठी स्थानिक होमस्टे आणि छोटी हॉटेल्स उपलब्ध आहेत, ज्यांची किंमत साधारण १,००० ते ३,००० रुपये आहे.

ट्रेकिंग आणि साहसी पर्यटन

ठाणाळे-नाडसूर लेणी आणि सुधागड किल्ला हे ट्रेकिंगसाठी लोकप्रिय स्थळ आहे. लेण्यांपर्यंत पोहोचण्यासाठी सुमारे १-२ तासांचा ट्रेक आहे, जो मध्यम कठीण आहे. पावसाळ्यात घाटमार्ग निसरडे असतात, त्यामुळे योग्य खबरदारी घ्यावी. हिवाळा (ऑक्टोबर ते फेब्रुवारी) हा ट्रेकिंगसाठी सर्वोत्तम काळ आहे, कारण हवामान अनुकूल असते आणि सह्याद्रीचा नजारा अप्रतिम दिसतो. वाघजाई आणि सवाष्णी घाटमार्गांवरूनही साहसी भटकंती करता येते.

स्थानिक उत्सव आणि खाद्यसंस्कृती

नाडसूर येथील नागेश्वर मंदिरात महाशिवरात्री आणि श्रावणी सोमवार मोठ्या उत्साहात साजरे केले जातात. येथील ग्रामदेवता मंदिरातही वार्षिक उत्सव होतात, ज्यामध्ये स्थानिक लोक आणि पर्यटक सहभागी होतात. कोकणी खाद्यसंस्कृती, जसे की सोलकढी, कोंबडी वडे, मासे करी आणि आमसूल, पर्यटकांना स्थानिक चवींचा आस्वाद देतात. स्थानिक बाजारपेठेत कोकणी मसाले आणि हापूस आंबे खरेदी करता येतात.

ठाणाळे-नाडसूरचा भविष्यकालीन विकास

ठाणाळे-नाडसूर परिसरास फार प्राचीन असा ऐतिहासिक, व्यापारी, भौगोलिक व सांस्कृतिक वारसा आहे. हा वारसा दाखवणारी स्थळे परिसरात अनेक ठिकाणी आहेत, मात्र या स्थळांचे सखोल संशोधन होऊन या परिसराचा लिखित इतिहास जगासमोर आला, तसेच विकासाच्या दृष्टीने या परिसरात कामे झाली, तर ठाणाळे-नाडसूर परिसरास खऱ्या अर्थाने न्याय मिळेल. येथील लेण्या आणि प्राचीन स्थळांचे जतन आणि संवर्धन होणे गरजेचे आहे, ज्यामुळे पर्यटनाला चालना मिळेल आणि स्थानिक अर्थव्यवस्थेला बळ मिळेल.

FAQ

1. ठाणाळे आणि नाडसूर कोठे आहेत?
   ठाणाळे आणि नाडसूर ही गावे रायगड जिल्ह्यातील सुधागड तालुक्यात, सह्याद्रीच्या कुशीत आहेत. पाली गावापासून ठाणाळे २ किमी अंतरावर आहे.

2. ठाणाळे-नाडसूर लेण्यांचे वैशिष्ट्य काय आहे?
   या सातवाहनकालीन लेण्यांमध्ये चैत्यगृह, स्मारक स्तूप, निवासी गृहे आणि ध्वनीशास्त्रीय चमत्कार आहे. भिंतींवर थाप मारल्यास मृदंगाचा ध्वनी येतो.

3. वाघजाई आणि सवाष्णी घाटमार्गांचे महत्त्व काय आहे?
   हे प्राचीन व्यापारी मार्ग चौल ते मावळ जोडणारे होते. येथे वाघजाई मंदिर, सवाष्णीची समाधी आणि प्राचीन पायऱ्या आहेत.

4. ठाणाळे-नाडसूरला भेट देण्यासाठी सर्वोत्तम काळ कोणता?
   हिवाळा (ऑक्टोबर ते फेब्रुवारी) हा ट्रेकिंग आणि पर्यटनासाठी सर्वोत्तम काळ आहे, कारण हवामान थंड आणि अनुकूल असते.

5. सुधागड किल्ल्यापर्यंत कसे पोहोचावे?
   सुधागड किल्ल्यापर्यंत धोंडसे गावातून रस्ता आहे. ठाणाळे-नाडसूरपासून ट्रेकिंग करूनही पोहोचता येते.