तोरणा उर्फ प्रचंडगड - शिवरायांनी जिंकलेला पहिला किल्ला

पुणे जिल्ह्यातील सर्वात उंच किल्ला म्हणून ज्याचे नाव घेतले जाते तो दुर्ग म्हणजे किल्ले तोरणा उर्फ प्रचंडगड. तोरणा किल्ला म्हणजे छत्रपती शिवाजी महाराजांनी जिंकलेला पहिला किल्ला. हा किल्ला केवळ ऐतिहासिक वारसाचाच भाग नाही, तर सह्याद्रीच्या डोंगररांगांमधील निसर्गसौंदर्य आणि ट्रेकिंगसाठी एक आदर्श ठिकाण आहे. चला, तोरणा किल्ल्याच्या इतिहास, वास्तुकला आणि पर्यटन वैशिष्ट्यांचा आढावा घेऊया.

तोरणा किल्ल्याचा इतिहास

तोरणा किल्ल्याचा एक जुना उल्लेख १६२७ सालच्या पत्रात पुढीलप्रमाणे सापडतो: ‘गुंजनमावळ परगणे मुरंबदेऊ (राजगड) मुझापती मामले मजकूर येथील देशमुखी हैबत राऊ कान्होजी व हाबाजी हैबतराऊ चचारे भाऊ हक्कासाठी भांडत व जमेती करून तर्फ मजकूर तसबिस देऊन खराब केला. कान्होजींनी आंबवणे येथे कमीन राहत होता त्यास अर्जोजी गिरराव व हबाजी देशमुख या हाती सांगून पाठविले की रोहिडकर देशमुख आपणास जीवाचे जमान होतील तर आपण हरणसखोरियास जाईन. ऐसे बोलों मुरुंबदेव, तोरणे किल्ले, कोंढाणा ते वाट धरली.’ तर या १६२७ सालच्या उल्लेखावरून किल्ल्याचे तोरणा हे मूळ नाव होते हे समजते, मात्र महाराजांनी हा किल्ला जिंकल्यावर त्याचा प्रचंड आकार व उंची पाहून त्याचे प्रचंडगड असे नामकरण केले. महाराजांनी स्वराज्य निर्मितीची सुरुवातच तोरणा हा अतिशय उंच किल्ला ताब्यात घेऊन केली, यावरूनच महाराजांच्या स्वराज्यस्थापनेच्या निश्चयाची उंची कळून येते.

इ.स. १६४६ मध्ये, वयाच्या अवघ्या १६व्या वर्षी, शिवाजी महाराजांनी तोरणा किल्ला जिंकला, जो त्यांनी स्वराज्यासाठी ताब्यात घेतलेला पहिला किल्ला होता. हा किल्ला आदिलशाहीच्या ताब्यात होता, आणि त्याचा रणनीतिकदृष्ट्या महत्त्वाचा उपयोग मावळ प्रांतावर नियंत्रण ठेवण्यासाठी होता. किल्ल्याची उंची आणि त्याचा प्रचंड विस्तार यामुळे तो संरक्षणासाठी आदर्श होता. असे म्हणतात की शिवाजी महाराजांनी तोरणा किल्ला ताब्यात घेऊन त्याची बांधणी करत असताना तटाचे काम सुरू असताना एक मोहोरांचा हंडा सापडला. या मोहोरांचा उपयोग महाराजांनी तोरणा व राजगड या दोन किल्ल्यांवर बांधकामे करण्यासाठी केला. १८१८ मध्ये ब्रिटिशांनी तोरणा किल्ला ताब्यात घेतला, पण त्याआधी तो मराठ्यांच्या स्वराज्याचा एक महत्त्वाचा आधारस्तंभ होता.

तोरणा किल्ल्याचे भौगोलिक स्थान आणि वैशिष्ट्ये

तोरणा किल्ल्याची उंची समुद्रसपाटीपासून १४०२ मीटर इतकी आहे, तर किल्ल्याच्या पायथ्याशी असलेले वेल्हे हे गाव समुद्रसपाटीपासून ७४० मीटर उंचीवर आहे. वेल्हे हे गाव तालुक्याचे ठिकाण असून वेल्हे गावाच्या मागूनच तोरणा किल्ल्यावर जाण्याची वाट आहे. वेल्हे गावात शिरल्यावरच आपले दोन हात पसरून आकाशात उंचावलेला तोरणा दृष्टीस पडतो आणि आपल्याला किल्ला सर करताना किती कस लागणार आहे याची कल्पना देतो. किल्ला हा खरोखर चढाईस जिकिरीचा आहे, हे किल्ला चढायला लागल्यावर समजू लागते. अनेक ठिकाणी कातळात कोरलेले रस्ते आहेत, अशावेळी आधारासाठी पूर्वी बाजूस लोखंडी गज ठोकले गेले आहेत, त्यांना पकडून वर चढावे लागते.

अशाप्रकारे अदमासे ४००० फूट चढून गेल्यावर लागतो तो गडाचा बिनी दरवाजा. बिनी दरवाज्यातून आत शिरल्यावर गडाचा दुसरा दरवाजा लागतो, ज्यास कोठी दरवाजा असे म्हणतात. आत गेलो की गडाचा बालेकिल्ला सुरू होतो. समोरच मेंगाईचे सुंदर देऊळ आहे व बाजूलाच मेंगाई तळे आहे. सहसा तोरणा किल्ला चढून गेल्यास बालेकिल्ल्यावर अंमळ विश्रांती घेतल्याशिवाय किल्ला पुढे पाहण्याची ताकदच नसते, त्यामुळे अनेक जण मंदिरात थोडा वेळ विश्रांती घेऊनच पुढील कार्यास लागतात. किल्ल्यावर पाहण्यासारखी इतर स्थळे म्हणजे तोरणेश्वर मंदिर, दिवाणघर व सदर इत्यादींचे अवशेष.

तोरणा किल्ल्याच्या माच्या आणि वास्तुकला

काही काळ विश्रांती घेऊन झाली की वेध लागतात ते गडाच्या झुंजारमाचीचे, कारण गडाच्या पायथ्यावरूनच ही तीक्ष्ण स्वरूपाची माची आपले लक्ष वेधून घेत असते. झुंजारमाचीलाच झुंजारमल माची असेही नाव आहे. मेंगाई मंदिराच्या उजव्या दिशेने आपण दोन्ही बाजूना दाट झाडी असलेल्या पायवाटेवरून निघालो की समोर हनुमान बुरुज व भेल बुरुज असे दोन बुरुज दिसतात. मेंगाईचे मंदिर व हनुमान बुरुज या दोघांत तसे बरेच अंतर आहे, मात्र विशिष्ट वातावरणात, म्हणजे पावसाळ्यात, मेंगाईच्या मंदिरातील आवाज हा हनुमान बुरुजाजवळ उभे राहिले असता स्पष्ट ऐकू येतो. याच ठिकाणाहून झुंजारमल माचीकडे जाण्याचा कठीण असा मार्ग आहे. रस्ता दारू गोळ्यांनी तोडून टाकला गेल्याने येथे उतरायचे म्हणजे जीवाशी खेळ. दोन्ही बाजूस तीव्र कडे आणि मधून कड्यातील मार्ग असे करत एका खाली एक असलेले दोन कातळकड्याचे टप्पे उतरून मगच आपल्याला झुंझारमाचीवर पोहोचता येते.

तोरणा किल्ल्यास झुंजारमाची शिवाय आणखी एक माची आहे, ज्यास बुधलामाची असे म्हणतात. याच बुधलामाचीच्या दक्षिणेकडील एक डोंगर फाटा थेट राजगड किल्ल्यापर्यंत जातो. या परिसरात आणखी दोन दरवाजे आहेत, ज्यांची नावे अनुक्रमे कोकण दरवाजा व चित्त दरवाजा अशी आहेत. बुधला माचीवरून सह्याद्रीची मुख्य धार व तिच्या मागील कोकण प्रदेशाचे सुंदर दर्शन होते. रायगड किल्ला सुद्धा येथून स्पष्ट दिसतो. तोरण्यावरून सिंहगड, राजगड, रायगड व लिंगाणा हे किल्ले चांगले वातावरण असेल तर स्पष्ट दिसतात.

तोरणा किल्ल्याची रचना रणनीतिकदृष्ट्या अत्यंत मजबूत आहे. त्याच्या तटबंदी, बुरुज आणि दरवाजे युद्धकाळात संरक्षणासाठी आदर्श होते. गडावर पाण्याच्या टाक्या, तोरणेश्वर मंदिर आणि मेंगाई मंदिर यांसारख्या धार्मिक स्थळांमुळे तो भाविकांसाठीही महत्त्वाचा आहे. गडावरील पाण्याच्या टाक्या आणि तलाव पिण्याच्या पाण्याचा स्रोत आहेत, ज्यामुळे दीर्घकालीन वास्तव्यासाठी हा किल्ला उपयुक्त होता.

तोरणा किल्ल्यावर जाण्याच्या वाटा

तोरणा किल्ल्यावर जाण्यासाठी वेल्हे गावातून प्राथमिक मार्ग आहे. पुण्याहून वेल्हे गावापर्यंत बस किंवा खाजगी वाहनाने पोहोचता येते. वेल्हे गावातून गडाच्या पायथ्यापर्यंत सुमारे १ किलोमीटर चालावे लागते, आणि त्यानंतर गडावर चढण्यासाठी १.५ ते २ तास लागतात. किल्ल्याचा मार्ग खडबडीत आणि काही ठिकाणी निसरडा आहे, विशेषतः पावसाळ्यात. लोखंडी गज आणि दोरखंड यांचा आधार घ्यावा लागतो. दुसरा मार्ग गुंजवणे गावातून आहे, जो तुलनेने कमी वापरला जातो, पण अधिक आव्हानात्मक आहे. ट्रेकिंगसाठी स्थानिक मार्गदर्शकांचा सल्ला घेणे सुरक्षित आहे.

तोरणा किल्ल्याचे पर्यटन आणि निसर्गसौंदर्य

तोरणा हा किल्ला नावासारखाच प्रचंड असून डोंगरयात्रींची परीक्षा घेणारा आहे, मात्र शिवरायांनी जिंकलेला पहिला किल्ला पाहिल्याचे समाधान काही औरच असते. पावसाळ्यात गडावरील हिरवळ आणि धुक्याने व्यापलेले दृश्य अवर्णनीय आहे. गडावरून सह्याद्रीच्या डोंगररांगा, कोकणाचे मैदान आणि जवळपासचे किल्ले यांचे विहंगम दृश्य दिसते. गडावरील मेंगाई आणि तोरणेश्वर मंदिरे धार्मिक पर्यटकांना आकर्षित करतात, तर झुंजारमाची आणि बुधलामाची ट्रेकर्ससाठी आव्हानात्मक आहेत. गडावर रात्री मुक्कामासाठी पंतसचिवाचा वाडा आणि पाण्याच्या टाक्या उपलब्ध आहेत, पण पर्यटकांनी स्वतःचे जेवण आणि पाणी सोबत नेणे उचित आहे.

तोरणा किल्ल्याला भेट देताना खालील टिप्स लक्षात ठेवा:

• प्रवासाची सोय: पुण्याहून वेल्हे गावापर्यंत बस किंवा खाजगी वाहनाने ५० किलोमीटरचा प्रवास आहे. जवळचे रेल्वे स्टेशन पुणे आहे.

• राहण्याची सोय: गडावर पंतसचिवाच्या वाड्यात मुक्कामाची सोय आहे, पण वेल्हे गावात होमस्टे आणि लॉज उपलब्ध आहेत.

• सर्वोत्तम वेळ: ऑक्टोबर ते मार्च हा ट्रेकिंगसाठी उत्तम काळ आहे, कारण हवामान सौम्य आणि आल्हाददायक असते.

• स्थानिक खाद्यपदार्थ: वेल्ह्यातील मिसळ, वडापाव आणि भाकरी-झुणका यांचा आस्वाद घ्या.

• सुरक्षितता: पावसाळ्यात निसरड्या वाटांवर सावध रहा आणि स्थानिक मार्गदर्शकांचा सल्ला घ्या.

तोरणा उर्फ प्रचंडगड हा शिवाजी महाराजांनी जिंकलेला पहिला किल्ला आहे, जो स्वराज्याच्या स्थापनेत मोलाची भूमिका बजावतो. त्याची प्रचंड उंची, मजबूत वास्तुकला आणि निसर्गसौंदर्य यामुळे हा किल्ला इतिहासप्रेमी आणि ट्रेकर्ससाठी एक अनमोल ठिकाण आहे. पुण्यापासून जवळ असलेला हा किल्ला विकेंड गेटवेसाठी आदर्श आहे. मेंगाई मंदिर, झुंजारमाची आणि बुधलामाची येथील साहस आणि शांतीचा अनुभव अविस्मरणीय आहे. मग वाट कसली पाहता? सामान बांधा आणि तोरणा किल्ल्याच्या या ऐतिहासिक आणि निसर्गरम्य प्रवासाला सुरुवात करा!