पद्मदुर्ग उर्फ कासा किल्ला: शिवरायांचा अभेद्य जलदुर्ग

पद्मदुर्ग, ज्याला कासा किल्ला म्हणूनही ओळखले जाते, हा महाराष्ट्रातील रायगड जिल्ह्यातील मुरुडजवळ अरबी समुद्रात वसलेला एक ऐतिहासिक जलदुर्ग आहे. छत्रपती शिवाजी महाराजांनी बांधलेला हा किल्ला मराठा साम्राज्याच्या सागरी वर्चस्वाचा एक महत्त्वाचा आधारस्तंभ आहे. या लेखात आपण पद्मदुर्ग किल्ल्याचा इतिहास, रचना, पर्यटन वैशिष्ट्ये आणि त्याचे महत्त्व याबद्दल सविस्तर माहिती घेऊया.

पद्मदुर्ग किल्ल्याचा इतिहास

१६५७ साली शिवाजी महाराजांनी आदिलशाहच्या ताब्यातील उत्तर कोकण हा प्रांत स्वराज्यात घेतला यानंतर त्यांनी मराठ्यांचे आरमार स्थापन करण्याची तयारी सुरु केली. कोकणात विविध ठिकाणी गुराब व गलबते तयार करण्याचे कारखाने सुरु केले. आरमारकरी लोक समुद्रात फिरून गनिमांवर जरब स्थापन करू लागले. ही बाब शत्रू राष्ट्रांच्या नजरेत आली व त्यांचे धाबे दणाणले. १६५९ मध्ये अली आदिलशहाने एक फर्मान काढले की शिवाजी महाराजांनी निजामशाही कोकणातील (उत्तर कोकण) मुलुख बळकावून कित्येक किल्ले ताब्यात घेतले आहेत. यासाठी अफजलखान यास त्यांचे पारिपत्य करण्यास पाठवीत आहोत. पुढे अफजलखानाचा वध प्रतापगडाच्या पायथ्याशी झाला आणि आदिलशाही हादरली. पोर्तुगीजांपर्यंत ही बातमी पोहोचली. ते तर इंग्रजांप्रमाणेच जलचर असल्याने समुद्रावर शिवाजी महाराजांचे वाढते राज्य पाहून त्यांना सुद्धा आपल्या अस्तित्वाची काळजी वाटू लागली.

एका पत्रात गोव्याच्या व्हॉइसरॉयने थेट पोर्तुगालच्या बादशाहालाच कळवले की, शिवाजी या शहाजीच्या मुलाने वसई व चौलकडील प्रदेश काबीज केला असून तो बलिष्ठ झाला आहे. त्याने काही लढाऊ गलबतेही भिवंडी, कल्याण, पनवेल या वसई तालुक्यातील बंदरांमध्ये बांधली आहेत. त्यामुळे आम्हास खबरदारीने राहणे भाग झाले आहे. ही गलबते समुद्रात फिरकू न द्यावीत म्हणून आम्ही आमच्या कॅप्टनला आज्ञा केली आहे की त्याने ही गलबते बंदरातून बाहेर येऊच देऊ नयेत. या पार्श्वभूमीवर, सिद्दीच्या वाढत्या प्रभावाला आळा घालण्यासाठी शिवरायांनी एका रणनीतिक जलदुर्गाची उभारणी केली.

सिद्दीवर जरब बसवण्यासाठी १६६३ साली महाराजांनी राजपुरी खाडी ज्या ठिकाणी समुद्रास मिळते त्याच मुखावर एका कांसा नावाच्या प्रचंड खडकावर पद्मदुर्ग हा किल्ला बांधला. हा किल्ला जंजिऱ्याच्या उत्तरेस अदमासे २ मैलांवर आहे. त्याकाळी आरमाराची जबाबदारी दौलतखान व दर्यासारंग या दोघांकडे होती. एका पत्रात शिवाजी महाराज हा किल्ला बांधण्यामागचा उद्देश स्पष्ट करतात, ते म्हणतात की, “पद्मदुर्ग वसवून राजपुरीच्या उरावर दुसरी राजपुरी केली आहे.” महाराजांनी कांसा किल्ला बांधल्यावर त्याचे पद्मदुर्ग असे नामकरण केले कारण हा किल्ला जणू पाण्यातून उगवलेल्या कमळासारखाच होता.

पद्मदुर्ग किल्ल्याच्या बांधकामादरम्यान सिद्दीने अनेकदा हस्तक्षेप करण्याचा प्रयत्न केला, परंतु मावळ्यांनी रात्रंदिवस लढत हा किल्ला पूर्ण केला. १६७६ मध्ये शिवाजी महाराजांनी जंजिऱ्यावर हल्ला करण्यासाठी मोरोपंत पिंगळे यांच्या नेतृत्वाखाली मोहीम आखली. यात लाय पाटील यांनी धाडसी भूमिका बजावली. त्यांनी रात्रीच्या अंधारात जंजिऱ्याच्या मागील तटबंदीवर शिड्या लावण्याचा प्रयत्न केला, परंतु मोरोपंतांचे सैन्य वेळेवर न पोहोचल्याने हा प्रयत्न अयशस्वी ठरला. तरीही लाय पाटलांच्या धैर्याचे कौतुक करत शिवरायांनी त्यांना पालखी, छत्री, वस्त्रे आणि दर्याकिनारी सरपाटीलकी प्रदान केली. त्यांनी एका गलबताचे नाव ‘पालखी’ ठेवून लाय पाटलांना भेट दिले.

पद्मदुर्ग किल्ल्याची रचना आणि वैशिष्ट्ये

पद्मदुर्गाच्या अगदी समोर मुरुड शहर आहे. मुरुडच्या समुद्र किनाऱ्यावरून समोर पहिले असता पद्मदुर्ग किल्ला अगदी स्पष्ट दिसून येतो. पद्मदुर्गास एक दरवाजा व अदमासे आठ बुरुज आहेत. किल्ल्यात अनेक तोफा व तोफगोळे सुद्धा पाहावयास मिळतात. किल्ल्याचे दोन वेगवेगळे भाग आहेत त्यापैकी मोठ्या भागात एक मोठा तलाव आहे व या तलावाचेही एक मोठा व दोन छोटे असे तीन भाग करण्यात आले आहेत. भर खऱ्या समुद्रात असूनही किल्ल्यातील या तलावातील पाणी कायम गोड असते.

किल्ल्याची रचना मध्ययुगीन भारतीय किल्ल्यांच्या नमुन्यावर आधारित आहे. यात मुख्य किल्ला आणि त्यासमोरील पडकोट असे दोन भाग आहेत. पडकोट आता बऱ्याच प्रमाणात नष्ट झाला आहे, परंतु मुख्य किल्ल्याची तटबंदी अजूनही सुस्थितीत आहे. मुख्य दारासमोरील बुरुज कमळाच्या फुलासारखा दिसतो, ज्यामुळे किल्ल्याला ‘पद्मदुर्ग’ हे नाव मिळाले. तटबंदीच्या बांधकामात चुन्याचा वापर केला गेला आहे, जो सागराच्या खाऱ्या पाण्याच्या झीजेला तोंड देत आजही टिकून आहे. किल्ल्याच्या आत चार पाण्याच्या टाक्या, पहारेकऱ्यांसाठी देवड्या आणि तटबंदीवर जाण्यासाठी पायऱ्यांचा मार्ग आहे.

किल्ल्यावर सुमारे ४० तोफा आजही शिल्लक आहेत, जरी त्यांना दमट हवामानामुळे गंज चढला आहे. तटबंदीच्या शिखरावर सुमारे १०० तोफा ठेवण्याची व्यवस्था होती, जी मराठा सैनिकांना सागरी हल्ल्यांपासून संरक्षण देण्यासाठी उपयुक्त होती. किल्ल्याच्या आत एक दुमजली इमारत आणि धान्य कोठारांचे अवशेष आहेत, जे मराठा सैनिकांच्या निवास आणि शस्त्रसाठ्यासाठी वापरले जात होते.

कोटेश्वरी देवी आणि सांस्कृतिक महत्त्व

मुरुडची ग्रामदेवता कोटेश्वरी देवीचे मूळ स्थान पूर्वी पद्मदुर्ग किल्ल्यात होते असे म्हणतात. कोटात अर्थात किल्ल्यात राहणारी देवी म्हणून तिचे नाव कोटेश्वरी असे आहे, मात्र कालांतराने तिचे मुरुड शहरात स्थलांतर झाले. कोटेश्वरी देवी ही परिसरातील अनेक कुटुंबाचे कुलदैवत आहे. या देवीच्या मंदिराला भेट देण्यासाठी स्थानिक भाविक मोठ्या संख्येने येतात, ज्यामुळे मुरुड आणि परिसराला धार्मिक पर्यटनाचे महत्त्व प्राप्त झाले आहे.

पर्यटन आणि प्रवास मार्गदर्शन

जंजिरा किल्ल्याएवढाच पद्मदुर्ग किल्ला महत्वपूर्ण असला तरी जंजिऱ्याच्या तुलनेत पद्मदुर्गास भेट देणाऱ्या पर्यटकांचे प्रमाण अत्यंत कमी आहे. याशिवाय किल्ला पाहण्यास तटरक्षक दलाचीही परवानगी घ्यावी लागते. मुरुड मधील काही जलक्रीडा सेवा देणारी लोक मागणी केल्यास स्पीडबोटीतून किल्ल्याचे बाहेरून अथवा आतून दर्शन घडवून आणू शकतात. जर पद्मदुर्ग किल्ल्यास पर्यटकांना भेट देण्याची व्यवस्था पर्यटन विभागाने केली तर मुरुड जंजिरा तालुक्याच्या पर्यटन विकासामध्ये निश्चितच भर पडेल.

पद्मदुर्ग किल्ल्यावर जाण्यासाठी मुरुड किंवा राजपुरी गावातून बोटी उपलब्ध आहेत. मुरुडला पोहोचण्यासाठी खालील मार्गांचा अवलंब करता येईल:

• पुण्याहून: पुणे ते मुरुड हे अंतर सुमारे १६२ किमी आहे. पुण्याहून एसटी बसेस किंवा खाजगी वाहनाने मुरुडला जाता येते. मार्ग: पुणे – चिंचवड – लोणावळा – खोपोली – पेन – रोहा – मुरुड.

• मुंबईहून: मुंबई ते मुरुड हे अंतर १५४ किमी आहे. मुंबईहून अलिबाग – रेवदंडा – मुरुड किंवा पनवेल – पेन – रोहा – मुरुड मार्गे जाता येते.

• रेल्वेने: पुण्याहून पनवेल किंवा मुंबईहून रोहा येथे रेल्वेने पोहोचून तिथून स्थानिक वाहतूक वापरता येते.

• बोटीने: मुरुड-कोळीवाडा किंवा एकदरा गावातून बोटीने तासाभरात किल्ल्यावर पोहोचता येते. बोटींची उपलब्धता हवामानावर अवलंबून आहे.

किल्ल्यावर पिण्याच्या पाण्यासाठी टाक्या उपलब्ध आहेत, परंतु निवाऱ्याची व्यवस्था नाही. त्यामुळे पर्यटकांनी स्वतःचे जेवण आणि पाणी सोबत नेणे उचित आहे. ऑक्टोबर ते मार्च हा किल्ल्याला भेट देण्यासाठी उत्तम काळ आहे, कारण हवामान सौम्य आणि प्रवासासाठी अनुकूल असते.

मुरुड जंजिऱ्याच्या पर्यटन विकासात योगदान

पद्मदुर्ग किल्ला मुरुड जंजिऱ्या तालुक्याच्या पर्यटन विकासासाठी एक मोठी संधी आहे. सध्या किल्ल्याला भेट देण्यासाठी नौदलाची परवानगी आवश्यक आहे, ज्यामुळे पर्यटकांचे प्रमाण मर्यादित आहे. जर पर्यटन विभागाने येथे बोटींची नियमित व्यवस्था, मार्गदर्शक आणि स्थानिक सुविधा उपलब्ध केल्या, तर मुरुडच्या पर्यटनाला नक्कीच चालना मिळेल. मुरुडच्या समुद्रकिनाऱ्यावरून दिसणारा पद्मदुर्ग, जंजिरा आणि सामराजगड यांचा समावेश असलेला एकत्रित पर्यटन पॅकेज विकसित केल्यास, उत्तर कोकणातील पर्यटनाला नवे आयाम मिळू शकतात.

पद्मदुर्ग उर्फ कासा किल्ला हा शिवाजी महाराजांच्या सागरी साम्राज्याचा एक अभिमानास्पद वारसा आहे. जंजिऱ्याच्या सिद्दीला शह देण्यासाठी बांधलेला हा किल्ला मराठ्यांच्या धैर्य आणि रणनीतीचे प्रतीक आहे. त्याची मजबूत तटबंदी, गोड्या पाण्याचा तलाव आणि ऐतिहासिक अवशेष पर्यटकांना आकर्षित करतात. कोटेश्वरी देवीचे मंदिर आणि मुरुडचे निसर्गसौंदर्य यामुळे हा परिसर पर्यटकांसाठी आणि भाविकांसाठी विशेष आहे. मुरुड जंजिऱ्या तालुक्याच्या पर्यटन विकासासाठी पद्मदुर्गाला अधिक प्रचार आणि सुविधा मिळणे आवश्यक आहे. मग वाट कसली पाहता? मुरुडच्या समुद्रकिनाऱ्यावरून पद्मदुर्गाच्या या ऐतिहासिक प्रवासाला सुरुवात करा आणि शिवरायांचा हा अभेद्य जलदुर्ग अनुभवा!