वर्धमान महावीर - जैन धर्मातील चोविसावे तीर्थांकर

भारत ही संत, ऋषी, आणि महापुरुषांची भूमी आहे. इथे वेगवेगळ्या कालखंडांमध्ये अनेक विभूतींनी आपल्या अध्यात्मिक विचारांनी आणि जीवनमूल्यांनी समाजाचे मार्गदर्शन केले आहे. या थोर विभूतींपैकीच एक होते भगवान वर्धमान महावीर – जैन धर्माचे २४ वे तीर्थंकर. त्यांनी केवळ धर्माचा प्रसारच केला नाही, तर एका शांततामय, अहिंसक आणि समतेच्या जीवनपद्धतीचा आदर्श जगासमोर ठेवला.

जैन धर्म – जिन धर्म

जैन धर्माचा खरा अर्थ आहे – जिन धर्म, म्हणजे इंद्रियांवर विजय मिळवणाऱ्यांचा मार्ग. ज्या व्यक्तीने आपल्या इच्छांवर, राग, लोभ, मोह, अभिमान यांसारख्या विकारांवर पूर्णपणे विजय मिळवला आहे, त्याला 'जिन' असे संबोधले जाते. आणि म्हणूनच वर्धमान महावीर यांना 'जिन' म्हणून संबोधण्यात येते.

जैन धर्माच्या परंपरेनुसार, पहिले तीर्थंकर होते भगवान ऋषभनाथ आणि चोविसावे व अंतिम तीर्थंकर होते भगवान महावीर. जैन धर्म हा सनातन आणि स्वयंभू धर्म मानला जातो. हा धर्म आत्मशुद्धी, संयम आणि करुणा या तत्त्वांवर आधारित आहे.

वर्धमान महावीरांचा जन्म व बालपण

भगवान महावीरांचा जन्म ई.स.पू. ५९९ मध्ये चैत्र शुद्ध त्रयोदशी या दिवशी झाला. त्यांच्या जन्मस्थळाविषयी अनेक मते असली तरी बहुतांश विद्वान सध्याच्या बिहार राज्यातील वैशालीजवळील कुंडग्राम (कुंडलपूर) येथे त्यांचा जन्म झाल्याचे मानतात.

महावीरांचे वडील सिद्धार्थ हे वैशाली राज्यातील एक थोर राजसत्ता असलेले सरदार होते आणि आई त्रिशला ह्या विदेहनरेश चेटक यांची भगिनी होत्या. त्यामुळे भगवान महावीर हे उच्च कुलातील, राजघराण्यातील होते. त्यांचे लहानपणीचे नाव वर्धमान होते, कारण जन्मानंतर त्यांच्या घरात भरभराट व समृद्धी वाढली, म्हणून त्यांना ‘वर्धमान’ असे नाव दिले गेले.

कौटुंबिक जीवन आणि वैराग्य

राजघराण्यात वाढलेल्या महावीरांचे विवाह यशोदा नावाच्या कन्येशी झाला होता. त्यांना प्रियदर्शना नावाची कन्या होती. मात्र अल्पवयातच महावीरांचे मन सांसारिक गोष्टींमध्ये रमेना. समाजातील विषमता, हिंसा, स्वार्थ व दु:ख यांनी त्यांचे मन व्यथित होत होते.

३० व्या वर्षी त्यांनी सर्व सांसारिक बंधनांचा त्याग करून अरण्यवास पत्करला. त्यांनी १२ वर्षे अत्यंत कठोर तपश्चर्या केली. या काळात त्यांनी मौनव्रत, उपवास, एकांतवास यांचा अवलंब केला. अखेर केवळज्ञान (सर्वज्ञान) प्राप्त झाल्यावर ते महावीर म्हणून प्रसिद्ध झाले.

महावीरांचे धर्मप्रसार कार्य

भगवान महावीरांनी धर्मप्रसाराचे कार्य अतिशय संयम, करुणा आणि अहिंसात्मक मार्गाने केले. त्यांनी केवळ उपदेशच केला नाही तर स्वतःच्या आचरणातून सत्यता जगासमोर मांडली. राजकुलातील असल्यामुळे त्यांचा धर्मप्रसार अधिक प्रभावशाली ठरला. अनेक राजे आणि सामान्य लोक त्यांच्या विचारांनी प्रभावित होऊन जैन धर्माचे अनुयायी बनले.

महावीरांनी प्रवचनांद्वारे पाच प्रमुख व्रते जगासमोर ठेवली:

जैन धर्मातील पाच महाव्रते:

1. अहिंसा – कोणत्याही प्राण्याला, जीवाला, मनसा, वाचा, कर्मणा इजा न करणे.

2. सत्य – नेहमी सत्य बोलणे व आचरण करणे.

3. अस्तेय – चोरी न करणे.

4. ब्रह्मचर्य – वासना आणि कामाशक्तीवर संयम ठेवणे.

5. अपरिग्रह – संपत्ती, संबंध, व वस्तूंवरील आसक्ती न ठेवणे.

ही पाच महाव्रते म्हणजेच जैन धर्माचे मूलभूत तत्त्वज्ञान आहे.

निर्वाण

भगवान महावीरांनी ७२ वर्षांचे आयुष्य पूर्ण केले. अखेर अश्विन वद्य अमावास्येला (सुमारे ई.स.पू. ५२७ मध्ये) पावापूर या ठिकाणी त्यांनी महानिर्वाण प्राप्त केले. त्याच रात्री जैन धर्मीय 'दीपोत्सव' साजरा करतात, म्हणूनच दिवाळी जैन धर्मीयांसाठी मोक्षदिन आहे.

जैन धर्माचे पंथ

महावीरांच्या निर्वाणानंतर त्यांच्या अनुयायांमध्ये मतभेद झाले. त्यामुळे दोन प्रमुख पंथ उदयाला आले:

१. दिगंबर:

• दिगंबर म्हणजे 'दिशा म्हणजेच वस्त्र'.

• या पंथातील साधू वस्त्र परिधान करत नाहीत.

• कठोर तपश्चर्या आणि आत्मसंयमावर भर.

२. श्वेतांबर:

• साधू श्वेत वस्त्रे परिधान करतात.

• स्त्रियाही मोक्ष प्राप्त करू शकतात असे मानतात.

• तुलनात्मक दृष्ट्या सौम्य आचारसंहिता.

जैन धर्माचे सण व परंपरा

१. पर्युषण पर्व:

• भाद्रपद शुद्ध पंचमीपासून सुरू होणारा १० दिवसांचा आत्मशुद्धीचा काळ.

• यामध्ये क्षमायाचना, ध्यान, व्रत, शास्त्रपठण इत्यादी परंपरा पाळल्या जातात.

२. महावीर जयंती:

• महावीरांचा जन्मदिवस – चैत्र शुद्ध त्रयोदशी.

• जैन मंदिरांमध्ये विशेष पूजा, प्रवचन आणि धर्मयात्रा आयोजित केल्या जातात.

३. श्रुतपंचमी:

• जैन धर्मातील शास्त्रांची पूजा करण्याचा विशेष दिवस.

४. अक्षयतृतीया:

• याच दिवशी ऋषभनाथांनी उसाचा रस पिऊन तपश्चर्येचा प्रारंभ केला म्हणून या दिवशी उसाचा रस प्राशन करणे हे धार्मिक मानले जाते.

महाराष्ट्रातील जैन परंपरा

महाराष्ट्रात शेकडो वर्षांपासून मराठी जैन समाज आहे. इथेही जैन मंदिरे, धर्मशाळा, तसेच धर्मप्रसाराची परंपरा जपली जाते. खास करून कोल्हापूर, सांगली, सोलापूर, औरंगाबाद, पुणे, मुंबई या भागांमध्ये मोठ्या प्रमाणात जैन बांधव आहेत.

महावीरांचे विचार – आजच्या काळातही सुसंगत

आज जेव्हा हिंसा, असहिष्णुता, मतभेद आणि द्वेष वाढत आहे, तेव्हा महावीरांचे अहिंसा, क्षमा, समता, आणि अपरिग्रहाचे तत्त्वज्ञान आपल्याला अधिक मानवी बनण्याचा मार्ग दाखवते.

महावीरांनी सांगितलेले एक प्रसिद्ध वचन म्हणजे –

"अहिंसा परमो धर्मः" – अहिंसाच सर्वोच्च धर्म आहे.

त्यांचा उपदेश होता – "Live and let live", म्हणजेच "जग आणि दुसऱ्यालाही जगू दे."

भगवान वर्धमान महावीर हे केवळ जैन धर्माचे तीर्थंकर नव्हते तर ते मानवतेचे मार्गदर्शक होते. त्यांनी समाजाला सहिष्णुतेचा, सत्याचा आणि अहिंसेचा मार्ग दाखवला. त्यांच्या विचारांनी हजारो लोकांचा जीवनमार्ग बदलला आणि आजही त्यांची शिकवण सजीव आहे. महावीर जयंतीच्या निमित्ताने आपण हेच संकल्प करूया की समता, शांती आणि करुणा यांचा संदेश जगभर पोहचवण्याचे कार्य आपण पुढे चालू ठेवू.