अंजीर - गुणधर्म व फायदे

प्रकृतीने सौम्य, चवीलाही मधुर आणि औषधी गुणांनी भरलेले एक उपयुक्त फळ म्हणजे अंजीर. उंबराच्या फळासारखे दिसणारे हे फळ आरोग्यासाठी अतिशय फायदेशीर मानले जाते. अंजीर हे फळ नैसर्गिकरित्या शरीरातील अनेक तक्रारींवर प्रभावी ठरते, त्यामुळेच आयुर्वेदात त्यास “रामोदुंबरिकाफल” असे महत्त्वाचे स्थान प्राप्त झाले आहे.

अंजीर म्हणजे काय?

अंजीर हा फळप्रकार उष्ण कटिबंधीय प्रदेशांमध्ये विपुल प्रमाणात आढळतो. याचे झाड लहान, १० फुटांपेक्षा कमी उंचीचे असते आणि त्याची पाने मोठी व जाडसर असतात. अंजीराच्या झाडाला फुल येत नाही, पण त्याची फळे झाडाच्या आतल्या बाजूला तयार होतात, हे एक वैशिष्ट्य आहे.

अंजीरची नावे व उगमस्थाने:

• संस्कृत: रामोदुंबरिकाफल

• हिंदी: अंजीर

• इंग्रजी: Fig Tree

• लॅटिन: Ficus carica

अंजीर प्रामुख्याने इराण, टर्की, अरबस्तान, आफ्रिका व भारतात उगम पावतो. भारतात विशेषतः महाराष्ट्र, गुजरात व दक्षिण भारतात अंजीराची लागवड केली जाते.

अंजीराचे प्रकार:

अंजीर दोन प्रकारांमध्ये उपलब्ध असतो:

1. ताजा अंजीर (Fresh Fig): पिकलेला, गरयुक्त व मधुर चव असलेला. याचा मुरंबा तयार केला जातो.

2. सुका अंजीर (Dry Fig): ज्याला सुकवून टिकवले जाते. हाच प्रकार प्रामुख्याने औषधी आणि आहारात वापरला जातो.

अंजीरचे पोषणमूल्य:

अंजीर हे अनेक पोषणतत्त्वांनी युक्त आहे. त्यामध्ये खालील घटक भरपूर प्रमाणात असतात:

अंजीरचे आयुर्वेदीय गुणधर्म:

• पित्तशामक व रक्तवर्धक

• स्निग्ध, मधुर व सौम्य

• पचन सुधारक व मलमूत्र साफ करणारे

• रक्तदोष, वायू व दाह नाशक

• कफशामक व उष्णता नियंत्रक

अंजीर खाण्याचे फायदे:

१. रक्तवाढीसाठी उपयुक्त

ज्यांना रक्तक्षय (anemia) आहे, त्यांच्यासाठी अंजीर अत्यंत फायदेशीर आहे. रोज सकाळी एक अंजीर खाल्ल्यास रक्तवाढीला चालना मिळते. अंजीरमध्ये आयर्नचे प्रमाण चांगले असल्याने हीमोग्लोबिन वाढते.

२. पाचनक्रियेसाठी उपयुक्त

अंजीर हे फायबरयुक्त फळ असल्यामुळे बद्धकोष्ठता, गॅस, अपचन या तक्रारींवर लाभदायक ठरते. अंजीर पचनशक्ती सुधारतो आणि आतड्यांची क्रिया सुरळीत ठेवतो.

३. रोगप्रतिकारशक्ती वाढवतो

अंजीरमध्ये भरपूर अँटीऑक्सिडंट्स आणि जीवनसत्त्वे असतात, जे शरीराची इम्युनिटी वाढवतात. थंडीच्या दिवसांत अंजीर खाल्ल्यास सर्दी, ताप, अंगदुखी यांपासून बचाव होतो.

४. थंडीमुळे होणाऱ्या जिभेतील फोडांवर उपाय

थंडीच्या काळात तोंडातील फोडे, जिभेची आग यावर अंजीराच्या पानांची राख घासल्यास त्वरित आराम मिळतो. ही एक पारंपरिक घरगुती उपचारपद्धती आहे.

५. रक्तशुद्धी व शरीरातील उष्णता कमी करण्यासाठी उपाय

पिकलेला अंजीर सोलून खडीसाखरेच्या पूडीत भिजवून सकाळी खाल्ल्यास रक्तशुद्धी होते, आणि शरीरातील उष्णता बाहेर टाकली जाते. हा उपाय १५ दिवस नियमित केल्यास अधिक फायदेशीर ठरतो.

६. श्वसनविकारांवर लाभदायक

गोरख चिंच आणि अंजीराचा गर एकत्र करून रोज सकाळी घेतल्यास दम्यावर आराम मिळतो, असे आयुर्वेदात सांगितले गेले आहे.

७. टॉन्सिल्स व घशात सूज

टॉन्सिल्स झाल्यास सुक्या अंजीराचा काढा करून गुळण्या केल्यास घशातील सूज कमी होते, आणि आवाज सुधारणास मदत होते.

८. शारीरिक बळ वाढवण्यासाठी उपाय

सुक्या अंजीराचे तुकडे, बदामाचा गर, वेलची पूड, केशर, चारोळी, बेदाणा एकत्र करून गायीच्या तुपात ८ दिवस ठेवून त्याचे रोज दोन चमचे सेवन केल्यास शारीरिक बळ व ताकद वाढते.

अंजीर कसे खाल्ले जावे?

• रोज सकाळी १-२ सुक्या अंजीराचे तुकडे पाण्यात भिजवून खावे.

• ताज्या अंजीराचा मुरंबा रात्री खडीसाखरेत ठेऊन सकाळी सेवन करावा.

• आयुर्वेदीय औषधांत अंजीराची राख, गर, काढा वापरला जातो.

• ताकद वाढवण्यासाठी अंजीराचे तुकडे ड्रायफ्रूट्ससोबत गोड पदार्थात मिसळून खावेत.

अंजीर खाण्याची योग्य वेळ:

• सकाळी उपाशीपोटी किंवा जेवणानंतर अंजीर खाणे अधिक फायदेशीर व परिणामकारक ठरते.

• अंजीर खाल्ल्यानंतर तुरंत थंड पाणी पिऊ नये.

सावधगिरी:

• अंजीर उष्ण प्रकृतीच्या लोकांनी मर्यादित प्रमाणातच खावा.

• अतीसेवन केल्यास जुलाब, गॅस किंवा उष्णता वाढू शकते.

• कावीळ, दाह किंवा जुलाब होत असल्यास अंजीर टाळावा.

• कोणताही आयुर्वेदिक उपाय करताना तज्ज्ञांचा सल्ला घेणे आवश्यक आहे.

अंजीर हे फळ आपल्या आहारात नियमितपणे समाविष्ट केल्यास शरीराला अनेक प्रकारचे पोषण मिळते. रक्तवाढ, पचन सुधारणा, दम्यावर आराम, घशातील विकारांवर उपाय आणि शारीरिक ताकद वाढवणे – हे सर्व लाभ अंजीराच्या नियमित सेवनाने मिळू शकतात.

प्राचीन आयुर्वेदाने अंजीराचे महत्त्व ओळखले होते आणि आज आधुनिक विज्ञानही अंजीराचे औषधी फायदे मान्य करत आहे. आपल्या आहारात अंजीराचा सहज आणि चविष्ट समावेश करून आपण निरोगी जीवनशैलीची सुरुवात करू शकतो.