वसुबारस - गोधनाचा सन्मान करण्याचा दिवस

गोवंशपूजेचा पारंपरिक आणि सांस्कृतिक महोत्सव

भारतीय सणांची परंपरा ही प्राचीन, समृद्ध आणि विविधतेने नटलेली आहे. प्रत्येक सणामागे काही धार्मिक, सामाजिक आणि सांस्कृतिक अधिष्ठान असते. असाच एक अत्यंत पवित्र व महत्त्वाचा सण म्हणजे ‘वसुबारस’. हा सण धनत्रयोदशीच्या एक दिवस आधी येतो आणि गोवत्स द्वादशी या नावानेही ओळखला जातो.

आजच्या शहरी जीवनशैलीतून दूर गेलेले हे सण पुन्हा नव्याने समजून घेण्याची गरज आहे. कारण ते आपल्याला आपल्या मुळांशी, शेतीशी, पशुपालन संस्कृतीशी आणि संवेदनशीलतेशी जोडतात. वसुबारस म्हणजे केवळ एक सण नसून गोधनाचा – म्हणजेच गोवंशाचा – सन्मान करण्याचा दिवस आहे.

वसुबारस म्हणजे काय?

वसुबारस हा सण कार्तिक शुद्ध द्वादशी या तिथीस साजरा केला जातो. धनत्रयोदशीला दीपावलीचा आरंभ होतो आणि त्यापूर्वीच वसुबारस साजरी होते. वसु हा शब्द ‘वसुधा’ किंवा ‘वस्तू’ या शब्दांपासून आलेला आहे, तर ‘बारस’ म्हणजे द्वादशी. वसुबारस म्हणजे संपत्ती आणि समृद्धीचा शुभारंभ करणारा दिवस.

या दिवशी घरातील गाई आणि वासरे यांना स्नान घालून त्यांची विधिपूर्वक पूजा केली जाते, त्यांना सजवले जाते. त्यांच्या सन्मानार्थ नमन, वंदन, गोड अन्नदान आणि शोभायात्रा काढली जाते.

गोधनाचे महत्त्व – प्राचीन भारतात

भारत हा प्राचीन काळापासून कृषिप्रधान देश आहे. शेती, वाहतूक, दुग्धव्यवसाय या सर्वांमध्ये गोवंशाचा अनन्यसाधारण सहभाग होता. एक काळ असा होता की, घरात गाय असल्यास ती समृद्धीचे लक्षण मानली जात असे. त्यामुळे गोधन हे केवळ संपत्ती नव्हे तर जीवित पूजनीय संपत्ती मानली गेली.

गोवंशाचा उपयोग केवळ दूध, शेणखत किंवा शेतीसाठीच नव्हता, तर धार्मिक कर्मकांडांमध्ये गाईला अत्यंत पवित्र स्थान दिले गेले आहे. ‘गोमाता’ ही संकल्पना भारतात याच पार्श्वभूमीवर उदयाला आली.

वसुबारसचा इतिहास – कृष्णकालीन संदर्भ

या सणाबद्दल पुराणात, विशेषतः महाभारतात, एक अत्यंत सुंदर कथा आहे. कृष्णाने गोपांना सांगितले की इंद्राऐवजी गोवर्धन पर्वताची पूजा करावी, कारण तोच त्यांचा खरा रक्षक आहे. त्यानंतर गोपांनी गोवर्धनाची पूजा केली. या घटनेनंतर गोवर्धनाचे प्रतीक म्हणून गोधनाची पूजा करण्याची परंपरा सुरु झाली.

गाई आणि वासरे हे गोवर्धनाचे रूप मानून त्यांना सजवणे, पूजा करणे आणि त्यांच्या दौडीचे आयोजन करणे ही परंपरा आजही देशातील अनेक भागात जपली जाते.

वसुबारसच्या दिवशी काय काय केले जाते?

गोवंशाला स्नान घालणे:

या दिवशी सकाळी घरातील गाई, वासरे यांना गंध, उटणे, तेल आणि ताज्या पाण्याने स्नान घालतात. त्यांना शाल, हार, घंटा, फुलांचे तोरण घालून सजवले जाते.

अंगावर बेगड व रंग देणे:

त्यांच्या शिंगांना रंग आणि बेगड लावून अंगावर ठिपके काढले जातात. हे रंग मनोहर व सौंदर्यवर्धक असतात.

गोधनपूजा:

नंतर त्यांची विधिवत पूजा केली जाते. गळ्यात पोळी आणि नारळाच्या कावडी बांधल्या जातात. कुटुंबातील सर्व सदस्य गोधनाची आरती करतात.

दौडीचा उत्सव:

बरेच ठिकाणी या दिवशी गोधनाच्या दौडीचे आयोजन केले जाते. यात सजवलेल्या गाई वासरांना मोकळ्या मैदानात किंवा गावातून प्रदक्षिणा घालण्यात येते.

कर्नाटकी परंपरा – गोपालकांना दान

कर्नाटक राज्यात याच दिवशी गोपालकांना धन, धान्य किंवा कपड्यांचे दान देण्याची परंपरा आहे. ही परंपरा ‘दान’ संस्कृतीचा एक भाग असून गोधन आणि गोपालकांच्या सेवेसाठी केलेले ऋण परत करण्याचा एक सामाजिक सोहळा आहे.

प्राचीन राजदरबारी संदर्भ – गोदान व गोवत्सशिल्प

भारतात पूर्वी राजाकडून अनेक प्रकारची दाने दिली जात आणि त्यात गोदानालाही विशेष महत्त्व होते. जेव्हा राजा किंवा दानशूर व्यक्ती एखाद्याला गाय दान देत असे, तेव्हा त्याचे शिल्प किंवा चिन्ह रूपात स्मरण ठेवले जात असे.

गोवत्सशिल्प म्हणजे काय?

गाय व तिचे वासरू हे शिल्प ‘गोवत्सशिल्प’ या नावाने ओळखले जाई. या शिल्पांत गाय आपले वासरू दूध पित असताना दर्शवली जात असे.

वीरगळ आणि गोधनरक्षण:

काही युद्धे केवळ गोधनाच्या रक्षणासाठी लढली गेली. गोधनाचे रक्षण करताना ज्यांनी प्राण दिले, अशा वीरांसाठी ‘वीरगळ’ उभारण्यात येत. वीरगळांवर शिल्परूपात गोधनाच्या रक्षणासाठी लढणाऱ्या शूर योद्ध्यांची गाथा कोरलेली आढळते.

गोधनपूजा – सामाजिक व पर्यावरणीय संदर्भ

गोधनपूजा म्हणजे केवळ धार्मिक परंपरा नव्हे, ती पर्यावरण संरक्षण, जैवविविधतेचे रक्षण आणि शेतीपूरक जीवनशैलीला प्रोत्साहन देणारी एक संस्कृती आहे.

शेतीतील योगदान:

गोमूत्र आणि शेण हे सेंद्रिय शेतीचे मुख्य घटक आहेत. गाईच्या शेणापासून तयार होणारे खत जमिनीत जैविक गुणधर्म वाढवते.

दुग्धव्यवसायाचे महत्त्व:

गाईचे दूध, तूप, दही यांचा उपयोग आहार आणि औषधोपचारात होतो. भारतीय आयुर्वेदात गोधनाचे फार मोठे महत्त्व आहे.

वसुबारस आणि पोळा – सणांची साखळी

पोळा हा सण बैलांचा असतो आणि वसुबारस हा गोधनाचा. या दोन्ही सणांनी आपल्याला हे अधोरेखित केले की भारतीय समाजात पशूंची उपयुक्तता ओळखून त्यांना सन्मानपूर्वक स्थान दिले गेले आहे.

पोळ्याच्या निमित्ताने आपण बैलांना सजवतो, पूजतो, त्यांना विश्रांती देतो. वसुबारसच्या निमित्ताने आपण गाई व वासरांना धन्यवाद देतो, त्यांची मनोभावे सेवा करतो.

वसुबारस – आजच्या काळातील गरज

आजचा काळ हा यांत्रिक आणि भौतिक सुखांच्या मागे धावणारा आहे. अशा वेळी आपल्याला निसर्गाशी, शेतीशी, पशूंशी जोडणारे सण महत्त्वाचे ठरतात.

का साजरी करावी वसुबारस?

• आपल्याला आपल्या मूळ ग्रामीण संस्कृतीशी जोडण्यासाठी

• गोधनाच्या योगदानाची आभारीपणाने दखल घेण्यासाठी

• मुलांना पर्यावरण, शेती आणि पाळीव जनावरांचे महत्त्व शिकवण्यासाठी

• शाश्वत शेती व जैवविविधतेला चालना देण्यासाठी

ऋणनिर्देशनाची संस्कृती

वसुबारस हा सण म्हणजे भारतीय संस्कृतीतील ऋणनिर्देशन आणि कृतज्ञता व्यक्त करण्याचा सुंदर सण आहे. गोधनाचा सन्मान करताना आपण स्वतःच्या जीवनातील समृद्धीचे मूळ स्रोत ओळखतो.

आजच्या काळात हा सण केवळ गावातच नव्हे, तर शहरातही समजून, जाणून आणि साजरा करायला हवा. कारण गोधन ही केवळ शेतीची साथ नाही, ती आपल्या संस्कृतीची, जीवनशैलीची आणि मूल्यव्यवस्थेची शान आहे.