जेव्हा सुभाषचंद्र बोस यांनी केली होती ब्रिटीश प्राध्यापकाची धुलाई

सुभाषचंद्र बोस, ज्यांना नेताजी म्हणून ओळखले जाते, हे भारतीय स्वातंत्र्य चळवळीतील एक अग्रगण्य नाव आहे. त्यांचे धाडसी आणि बंडखोर स्वभावाचे दर्शन त्यांच्या तरुण वयातच दिसून आले. या लेखामध्ये आपण १९१६ साली घडलेल्या एका महत्त्वपूर्ण घटनेचा सविस्तर आढावा घेऊ, ज्यामध्ये नेताजींनी ब्रिटिश प्राध्यापकाला धडा शिकवला होता.

घटनेची पार्श्वभूमी

सदर आठवण हे नेताजींचे सहअध्यायी कै. सतिशचंद्र चणगिरी यांनी सांगितली होती, १९१६ साली जेव्हा चणगिरी प्रेसिडेन्सी कॉलेजला तिसर्‍या वर्षास होते तेव्हा मधल्या सुट्टीच्या वेळी सर्व विद्यार्थी एका वर्गात गप्पा मारण्यासाठी जमत. नेताजी सुद्धा त्यामध्ये सहभागी होत असत. त्या काळातही बोस यांच्या प्रतिमेने सर्व विद्यार्थी भारावून जात आणि त्यांना सर्व आपले पुढारी मानत. नेताजींचा करिष्माई व्यक्तिमत्त्व आणि नेतृत्वगुण यामुळे ते विद्यार्थ्यांमध्ये लोकप्रिय होते. त्यांच्या या प्रभावामुळे त्यांचे सहकारी त्यांना आदराने पाहत असत.

ब्रिटिश प्राध्यापकाचे अपमानकारक भाषण

एकदा कॉलेजतर्फे चहापानाचा कार्यक्रम आयोजित केला गेला व त्यास सर्व विद्यार्थ्यांना बोलावण्यात आले. त्या प्रसंगी एक ब्रिटीश प्राध्यापक ई.एफ. ऑटन हे भाषण देण्यासाठी उभे राहीले आणि त्यांनी उद्धटपणे भारतातील लोकांच्या चारित्र्याबद्दल अत्यंत तिरस्करणीय असे उद्गार काढले. सर्व विद्यार्थी त्यांचे बोलणे दुरुत्तर न करता मुकाट्याने ऐकत होते. परंतु बोस हे या सर्वांहून निराळे होते त्यामुळे अशा या अपमानकारक भाषणामुळे ते प्रचंड संतापले आणि मागून येऊन काही न बोलता प्राध्यापक ऑटन यांना फटकावले आणि त्यांना खालच्या मजल्याकडे ढकलून दिले. यानंतर कॉलेज परिसरात प्रचंड गोंधळ माजून चौकशीचे आदेश दिले गेले. या घटनेने नेताजींच्या धाडसी स्वभावाचे आणि अन्यायाविरुद्ध उभे राहण्याच्या वृत्तीचे दर्शन घडले.

चौकशी आणि परिणाम

यावेळी कॉलेजचे प्राचार्य जामेस यांनी कॉलेजचे फाटक बंद करुन सर्व विद्यार्थ्यांना आत कोंडले व हल्लेखोर कोण आहे ते शोधून काढायला सर्वांना बजावले. शेवटी खालच्या वर्गातील एका विद्यार्थ्याच्या साक्षीने बोस यांना या प्रसंगाचे सुत्रधार ठरवण्यात आले. मात्र या प्रसंगातून आणखी एक प्रसंग उद्भवला. गव्हर्नमेंट सुपरिटेंडेंट ऑफ एज्युकेशनने या प्रकरणाच्या मुळाशी कोण आहे याचा तपास सुरु केला व कॉलेजच्या प्राचार्यांना या प्रकरणी रिपोर्ट देण्याबद्दल सांगितले मात्र त्यास प्राचार्यांनी विरोध केला. मात्र मला सुपरिटेंडेंट च्या हुकूमाची गरज नाही व या प्रकरणाची चौकशी करण्यास प्राचार्य समर्थ आहे असे उत्तर त्यास दिल्याने दोघांमध्ये वादावदी होऊन प्राचार्यांनी सुपरिटेंडेंट यांना फटकावले. या सर्व प्रकारामुळे दोन गोष्टी घडल्या एक म्हणजे प्राचार्यांना तत्काळ बडतर्फ करण्यात आले आणि बोस यांना कॉलेजमधून काढून टाकण्यात आले.

भारतीय स्वातंत्र्य चळवळीतील ठिणगी

१९१६ साली घडलेली ही घटना म्हणजे भारतीय स्वातंत्र्य चळवळीतली एक महत्वाची ठिणगी असेच म्हणावे लागेल. या घटनेने नेताजींच्या बंडखोर आणि स्वाभिमानी स्वभावाचा परिचय देशाला झाला. त्यांनी ब्रिटिशांच्या अन्यायाविरुद्ध उभे राहण्याची जी धमक दाखवली, ती पुढे त्यांच्या स्वातंत्र्यलढ्यातील कार्यातून अधिक स्पष्ट झाली. नेताजींच्या या कृतीने विद्यार्थ्यांमध्ये आणि समाजात स्वातंत्र्याची ज्योत प्रज्वलित झाली, जी पुढे स्वातंत्र्य चळवळीचा आधार बनली.