कोमागाटा मारू - भारत कॅनडा संघर्षाची पहिली घटना

भारत आणि कॅनडा यांच्यातील संबंध हे नेहमीच चर्चेचा विषय राहिले आहेत. गेल्या काही वर्षांत, विशेषतः २०२३ पासून सुरू झालेल्या राजकीय तणावामुळे दोन्ही देशांमधील संबंध अधिकच ताणले गेले आहेत. हे तणाव अजूनही कायम आहेत पण हे तणाव नवीन नाहीत; त्यांच्या मुळाशी एक शतकापूर्वीची घटना आहे जी भारतीय स्थलांतरितांच्या हक्कांसाठी झालेल्या संघर्षाचे प्रतीक आहे. ही घटना म्हणजे कोमागाटा मारू घटना, जी भारत-कॅनडा संबंध इतिहासातील पहिला मोठा बिघाड मानली जाते. या लेखामध्ये आपण या घटनेच्या पार्श्वभूमी, मुख्य घटना, परिणाम आणि वर्तमान संबंधांशी जोडणी यावर सविस्तर चर्चा करणार आहोत.

कोमागाटा मारू घटनेची ऐतिहासिक पार्श्वभूमी

२०व्या शतकाच्या सुरुवातीला, ब्रिटिश साम्राज्याच्या छत्रछायेखाली भारत आणि कॅनडा दोन्ही देश होते. कॅनडा, अमेरिका खंडातील एक प्रमुख राष्ट्र, युरोपियन स्थलांतरितांना खुले आमंत्रण देत होता, पण आशियाई, विशेषतः भारतीय स्थलांतरितांवर कडक निर्बंध लादले होते. १९०८ मध्ये लागू झालेल्या "कंटिन्यूअस जर्नी" नियमामुळे, भारतातून थेट कॅनडा जाणे अशक्य झाले, कारण तेव्हा थेट जहाज सेवा नव्हती. हे नियम मुख्यतः भारतीय समुदायाला रोखण्यासाठी होते, जे कॅनडातील लाकूड आणि शेती उद्योगात काम करत होते.

या काळात, गदर पार्टी (१९१३ मध्ये स्थापित) सारख्या क्रांतिकारी चळवळी भारताच्या स्वातंत्र्यासाठी सक्रिय होत्या. बाबा गुरदित सिंह संधू (काही दस्तऐवजात गुरदित सिंह म्हणून ओळखले जाणारे) हे एक सिंगापूरचे व्यापारी होते, ज्यांनी हे नियम आव्हान देण्यासाठी कोमागाटा मारू जहाज भाड्याने घेतले. जहाजावर मुख्यतः शीख पासेंजर्स होते, जे ब्रिटिश प्रजेचे हक्क वापरून कॅनडात स्थायिक होण्याच्या आशेने निघाले होते. ही घटना केवळ स्थलांतराची नव्हती, तर ब्रिटिश साम्राज्यवाद आणि वर्णभेदाविरोधातील संघर्षाची होती.

घटनेचे वर्णन: एका ऐतिहासिक दस्तऐवजावरून

भारत कॅनडा संबंधात गेल्या काही दिवसांत तणावाचे वातावरण दिसून येते मात्र अदमासे शंभर वर्षांपूर्वी घडलेली एक घटना भारत कॅनडा संबंधांमधील बिघाडाची पहिली घटना मानावी लागेल व या लेखाच्या माध्यमातून या घटनेबद्दल माहिती घेऊ.

कॅनडा हा देश अमेरिका खंडातील एक मोठा देश व या ठिकाणी मूळ भारतीय वंशाच्या अनेक व्यक्ती गेल्या अनेक वर्षांपासून स्थायिक झालेल्या आहेत व गेली अनेक वर्षे कॅनडा देशाचे नागरिक होण्याचे प्रमाण वाढले आहे.

विसाव्या शतकाच्या सुरुवातीस सुद्धा अनेक भारतीय नागरिक कॅनडामध्ये वास्तव्यास होते मात्र तेथील तत्कालीन राज्यकर्त्यांना भारतीयांचे कॅनडा देशात वाढणारे प्रमाण पाहून चिंता निर्माण झाली आणि १९१४ साली म्हणजे दुसऱ्या महायुद्धाच्या पूर्वी कॅनडाच्या प्रिव्ही कौन्सिलने एक फतवा काढून ही घोषणा केली की यापुढे भारतीयांना कॅनडा मध्ये प्रवेश करू दिला जाणार नाही फक्त जी भारतीय लोक यापूर्वी कॅनडा मध्ये स्थायिक झाली आहेत त्यांनाच येथे राहता अथवा प्रवेश घेता येईल.

तो काळ असा होता की त्यावेळी थेट भारतातून कॅनडा येथे कुठलेच जहाज जात नसे. भारतीयांना वेगवेगळ्या मार्गाने कॅनडा मध्ये प्रवेश करावा लागत असे आणि कॅनडा मध्ये प्रवेश केल्यावर सुद्धा त्यांना अनेक संकटांचा आणि जाचाचा सामना करावा लागत असे कारण त्याकाळी भारतावर ब्रिटिशांचे राज्य होते. कॅनडात प्रवेश करणाऱ्या लोकांना आपल्या मुलांना अथवा बायकांना कॅनडामध्ये आणायची परवानगी सुद्धा मिळत नसे. 

कॅनडात त्याकाळी भारतासहित आजूबाजूच्या देशातील नागरिक जात असले तरी यामध्ये शिखांचे प्रमाण अधिक होते व आधीच कॅनडाच्या जाचामुळे संतप्त झालेल्या शीख बांधवांच्या रागात या घटनेने अधिकच भर पडली आणि १९१४ साली बाबा गुरुदत्तसिंग या साहसी शिखाने कॅनडा विरोधात बंड पुकारून कोमागाता मारू नामक एक जहाज कॅनडा येथे जाण्यासाठी भाड्याने घेतले आणि त्यामध्ये सहाशे शीख बसले.

त्याकाळी कॅनडा येथे जाताना जहाज हॉंगकॉंग आणि टोकियो आदी भाग करून कॅनडा येथे जात असे. मात्र कोमागाता मारू हे जहाज थेट कॅनडा येथे च्या बंदरावर जाऊन पोहोचले आणि तेथे तब्बल तीन ते चार महिने उभे राहिले.

परिस्थिती अशी झाली की कॅनडाने या जहाजास कॅनडा मध्ये प्रवेश करू दिला नाही आणि या जहाजातील भारतीय वीर बिलकुल मागे हटले नाहीत यावरून कॅनडा ने आपली सेना या ठिकाणी मागवली आणि जहाजातील वीर आणि कॅनडा ची सेना यांच्यात संघर्षाचे अनेक प्रसंग उद्भवले.

तब्बल तीन ते चार महिन्यांच्या या कालावधीत जहाजातील भारतीयांना अनेक यातनांचा सामना करावा लागला. जहाजातील अन्न पाणी सुद्धा संपले आणि यात्रेकरूंचे हाल अधिकच वाढले. अखेरीस भारतातील शासनाच्या हस्तक्षेपाने या जहाजास कॅनडा वरून भारतात पुन्हा परतावे लागले.

भारतात आल्यावर जहाजातील शिखांना ही आज्ञा दिली गेली की जहाजातून उतरून रेल्वेगाडी पकडून थेट पंजाबला निघून जावे मात्र जहाजातील शिखांना पंजाबला परतण्यापूर्वी सरकारला एक मागणी पाठवायची होती मात्र भारतातील तत्कालीन ब्रिटिश सरकारने त्यांचे काही एक ऐकले नाही आणि त्यांना जबरदस्ती पंजाबला पाठवून दिले यावेळी भारतीय वीरांवर गोळीबार झाला यामध्ये ७५ हुन अधिक वीर मारले गेले.

यावेळी बाबा गुरुदत्तसिंग जहाजातून अज्ञातवासात गेले कारण त्यांच्याविरोधात अटक वॉरंट होते. बाबा गुरुदत्तसिंग तब्बल सात वर्षे वेष बदलून इंग्रजांच्या नजरेपासून दूर होते आणि याकाळात पोलीस गुप्तवेशात त्यांचा शोध घेत होते.

१६२१ सालच्या नोव्हेंबर महिन्यात बाबा गुरुदत्तसिंग यांनी महात्मा गांधींची भेट घेतली व यावेळी गांधीजी यांनी त्यांना पोलिसांना शरण जाण्याचा सल्ला दिला. गांधीजी यांचा सल्ला ऐकून बाबा गुरुदत्तसिंग हे पोलिसांना शरण गेले व त्यांना अटक झाली. २८ फेब्रुवारी १६२२ मध्ये लाहोर जेलमधून बाबा गुरुदत्तसिंग यांची सुटका झाली.

सुटका झाल्यावर त्यांनी कलकत्ता येथून तत्कालीन ब्रिटिश सरकारवर काही लाख रुपये नुकसान भरपाईचा दावा ठोकला मात्र तो कोर्टामार्फत बेदखल करण्यात आला. असे असले तरी बाबा गुरुदत्तसिंग आणि त्यांच्यासोबत असलेले ६०० शीख वीर यांनी कॅनडात भारतीयांविरोधात होणाऱ्या अन्यायाविरोधात बंड उभारले ते एकाअर्थी स्वातंत्र्य युद्धाचेच रूप होते व सध्याच्या भारत कॅनडा संघर्षाच्या काळात या घटनेची आवर्जून आठवण होणे गरजेचे आहे.

घटनेचे परिणाम आणि ऐतिहासिक महत्त्व

ऐतिहासिक दस्तऐवजांनुसार, कोमागाटा मारू जहाजावर खरे ३७६ पासेंजर्स होते, ज्यात ३४० शीख, २४ मुस्लिम आणि १२ हिंदू होते. जहाज ४ एप्रिल १९१४ रोजी हाँगकाँगहून निघाले आणि २३ मे १९१४ रोजी वँकुव्हरला पोहोचले. कॅनडाच्या इमिग्रेशन अधिकाऱ्यांनी, ज्यात माल्कम रीड आणि एच.एच. स्टीव्हन्स यांचा समावेश होता, पासेंजर्सना उतरू दिले नाही. जहाज दोन महिने (२३ जुलैपर्यंत) बंदरात उभे राहिले, ज्यात अन्न-पाण्याची कमतरता आणि संघर्ष झाले. शेवटी, कॅनडाच्या HMCS रेनबो या युद्धनौकेने जहाजाला परत पाठवले.

भारतात परतल्यावर, २७ सप्टेंबर १९१४ रोजी कलकत्ता येथे जहाज पोहोचले. ब्रिटिश पोलिसांनी बाबा गुरदित सिंह आणि इतर नेत्यांना अटक करण्याचा प्रयत्न केला. सरकारी रेकॉर्डनुसार २० पासेंजर्स मारले गेले, तर प्रत्यक्षदर्शींनी अधिक संख्या सांगितली. गुरदित सिंह १९२१ पर्यंत फरार राहिले आणि महात्मा गांधींच्या सल्ल्याने १९२२ मध्ये शरण आले, ज्यानंतर त्यांना पाच वर्षांची शिक्षा झाली.

या घटनेने गदर पार्टीला प्रोत्साहन मिळाले, ज्याने भारताच्या स्वातंत्र्यलढ्यात भूमिका बजावली. कॅनडातील भारतीय समुदायावर याचा दीर्घकाळ परिणाम झाला, आणि हे वर्णभेदी धोरणांचे उदाहरण ठरले.

वर्तमान भारत-कॅनडा संबंधांशी जोडणी

भारत-कॅनडा संबंध पुन्हा तणावपूर्ण आहेत. कोमागाटा मारू घटना ही अशा तणावांच्या मुळाशी आहे, कारण ती कॅनडातील भारतीय डायस्पोराच्या संघर्षाची सुरुवात दर्शवते. २०१६ मध्ये, कॅनडाचे पंतप्रधान जस्टिन ट्रूडो यांनी संसदेत या घटनेसाठी औपचारिक माफी मागितली, ज्याने ऐतिहासिक अन्यायाची कबुली दिली. आज, कॅनडात ८ लाखांहून अधिक भारतीय वंशाचे नागरिक आहेत, जे अर्थव्यवस्था आणि संस्कृतीत योगदान देतात. पण ऐतिहासिक घाव अजूनही जिवंत आहेत, ज्यामुळे भारत कॅनडा संबंध सुधारण्यासाठी संवाद आवश्यक आहे.

इतिहासातून शिकणे गरजेचे

कोमागाटा मारू घटना ही केवळ एक ऐतिहासिक घटना नाही, तर समानता, हक्क आणि स्थलांतराच्या मुद्द्यांवर विचार करण्याचे माध्यम आहे. आजच्या जागतिकीकरणाच्या युगात, अशा घटना आपल्याला वर्णभेद आणि अन्यायाविरोधात सतर्क राहण्याची आठवण करून देतात.