सोनखत - एक उपयुक्त खत

भारतीय शेती ही प्राचीन काळापासूनच कृषिप्रधान राहिली आहे. शेतकरी वर्गाने हवामान, जमीन, पाणी आणि खत या नैसर्गिक संसाधनांचा योग्य वापर करून जगातील अनेक पिके यशस्वीरित्या घेतली आहेत. शेतीत जसे धान्य, कडधान्ये, भाजीपाला व इतर अन्नधान्य उत्पादने घेतली जातात, त्याचप्रमाणे फळझाडे व फुलझाडे यांचेही महत्त्व फार मोठे आहे. आज शहरी आणि ग्रामीण भागात अनेकजण स्वतःच्या घराच्या गच्चीवर, अंगणात, बाल्कनीत लहान फळझाडे व फुलझाडे लावून निसर्गाशी नाते प्रस्थापित करत आहेत.

वनस्पतींसाठी खताचे महत्त्व

प्रत्येक सजीवाला अन्न आणि पाणी लागते, हे जितके खरे आहे, तितकेच वनस्पतींसाठीही उपयुक्त आहे. झाडांना केवळ पाणी पुरेसे नसते, तर त्यांना भरपूर प्रमाणात अन्नद्रव्यांचीही गरज असते. वनस्पतींना आवश्यक अन्नद्रव्ये जमिनीतून मिळतात आणि ही अन्नद्रव्ये खताच्या स्वरूपात झाडांपर्यंत पोहोचवली जातात. खताच्या अभावामुळे झाडे नीट बहरत नाहीत, त्यांचा वाढीवर परिणाम होतो आणि उत्पादनात घट होते.

खतांचे प्रकार

खते मुख्यतः दोन प्रकारांची असतात:

1. नैसर्गिक/सेंद्रिय खते – शेणखत, कंपोस्ट, हिरवळ खत, गांडूळ खत, सोनखत इत्यादी.

2. कृत्रिम खते – रासायनिक प्रक्रियेतून तयार होणारी खते जसे युरिया, डीएपी, एनपीके इत्यादी.

औद्योगिक शेतीसाठी रासायनिक खतांचा वापर मोठ्या प्रमाणात केला जातो. मात्र, घरगुती बागा, फळझाडे, फुलझाडे व सेंद्रिय शेतीसाठी आजही नैसर्गिक खतांचा उपयोगच जास्त केला जातो. त्यातही "सोनखत" हे एक अत्यंत प्रभावी, उपयुक्त व कमी खर्चिक नैसर्गिक खत म्हणून ओळखले जाते.

सोनखत म्हणजे काय?

सोनखत हे मानवी विष्ठेपासून तयार केले जाणारे एक जैविक खत आहे. ऐकायला काहीसा विचित्र वाटणारा हा प्रकार प्रत्यक्षात फारच उपयुक्त ठरतो. मानवी विष्ठा ही प्रथिन, कार्बन, नायट्रोजन, फॉस्फरस यांसारख्या अनेक अन्नघटकांनी समृद्ध असते. योग्य पद्धतीने प्रक्रिया करून बनवलेले सोनखत वनस्पतीसाठी अत्यंत गुणकारी ठरते.

सोनखत तयार करण्याची प्रक्रिया

सोनखत तयार करताना विशेष दक्षता घ्यावी लागते कारण मानवी विष्ठेत रोगकारक जंतू आणि बॅक्टेरिया असण्याची शक्यता असते. म्हणूनच याची प्रक्रिया नीट पार पाडणे अत्यंत गरजेचे असते.

सोनखत निर्मितीचा क्रमवार पद्धत:

1. खड्डा तयार करणे:
   – दहा फूट लांब, सात फूट रुंद आणि तीन ते चार फूट खोल असा खड्डा खोदावा.
   – खड्डा शक्यतो उंचसखल जागी असावा जेणेकरून पावसाचे पाणी त्यात जाऊ नये.

2. विष्ठा व मातीचे थर लावणे:
   – खड्ड्यात चार इंच जाडीचा विष्ठेचा थर द्यावा.
   – त्यावर तीन इंच जाडीचा बारीक व सुकलेल्या मातीचा थर द्यावा.
   – ही प्रक्रिया थरांवर थर देत खड्डा भरून जाईपर्यंत करावी.

3. खड्ड्याचे तोंड बंद करणे:
   – खड्डा भरल्यावर त्याचे तोंड चांगले झाकून द्यावे.

4. प्रक्रिया कालावधी:
   – अंदाजे नऊ महिन्यांनंतर खत तयार होते.
   – या काळात खतातील दुर्गंधी पूर्णपणे नष्ट होते व ते झाडांसाठी सुरक्षित बनते.

सोनखत लवकर तयार करण्याचा उपाय:

सोनखत तयार करताना त्यात राख मिसळल्यास ही प्रक्रिया लवकर पूर्ण होते आणि त्याची पोषणमूल्येही वाढतात.

सोनखताचा इतिहास व जागतिक वापर

सोनखताचा वापर आधुनिक काळात अधिक झाला असला तरी भारतात प्राचीन काळात शेणखत, कंपोस्ट यांचा वापर मोठ्या प्रमाणावर होत असे. सोनखताचा वापर मात्र सर्वप्रथम युरोपातील काही देशांमध्ये झाला. कालांतराने या खताची उपयुक्तता लक्षात येताच इतर देशांमध्ये, विशेषतः दक्षिण आशियाई देशांमध्ये याचा वापर वाढला.

सोनखताचा उपयोग

सोनखत मुख्यतः अशा झाडांसाठी वापरले जाते ज्यांना भरपूर पाण्याची आवश्यकता असते. खाली काही महत्त्वाची उत्पादने दिली आहेत ज्यांमध्ये सोनखत वापरले जाते:

• फळझाडे: पेरू, चिकू, संत्री, लिंबू, आंबा, डाळिंब इ.

• फुलझाडे: गुलाब, झेंडू, जास्वंद, मोगरा, शेवंती इ.

• भाजीपाला: टोमॅटो, कांदा, भेंडी, पालक, वांगी, मिरची इ.

• अन्य पिके: ऊस, गहू, मका, बाजरी इ.

हे खत मृदेला भुसभुशीत करते, त्यातील सजीव अन्नघटक वनस्पतीच्या मुळांपर्यंत सहज पोहोचवते. तसेच झाडांची वाढ, बहर आणि उत्पादनात लक्षणीय वाढ करते.

सोनखताचे फायदे

1. सेंद्रिय आणि नैसर्गिक: कोणतेही रासायनिक मिश्रण नसल्याने आरोग्यासाठी सुरक्षित.

2. मातीची सुपीकता वाढवते: मातीचे पोत सुधारते, सूक्ष्मजीवांच्या वाढीस चालना मिळते.

3. पाणी धारण क्षमता वाढते: त्यामुळे सिंचनाची गरज कमी होते.

4. उत्पादनात वाढ: झाडे जोमाने वाढतात, फुले व फळे मोठी व चवदार होतात.

5. पर्यावरणपूरक: प्रदूषणमुक्त प्रक्रिया, पर्यावरणाला कोणतीही हानी नाही.

6. कमी खर्चिक: घरच्या घरी सहज तयार करता येते.

सावधगिरी व मर्यादा

सोनखत वापरताना काही गोष्टींची विशेष काळजी घ्यावी लागते:

• योग्य प्रक्रिया न केल्यास त्यात रोगजन्य घटक राहू शकतात.

• केवळ पाणीदार पिकांवरच याचा वापर करावा.

• प्रत्यक्ष लागवडीपूर्वी काही आठवडे आधी खत मिसळावे.

• अतिप्रमाणात वापर केल्यास मुळांना त्रास होऊ शकतो.

सोनखत हे एक उपयुक्त, पर्यावरणपूरक, कमी खर्चिक आणि पोषणमूल्यांनी समृद्ध नैसर्गिक खत आहे. आधुनिक काळात जरी रासायनिक खतांचा वापर वाढला असला तरी, नैसर्गिक खतांचे महत्त्व कायम आहे. फळझाडे, फुलझाडे आणि भाजीपाला उत्पादनासाठी सोनखताचा वापर केल्यास उत्पादनाचा दर्जा आणि प्रमाण निश्चितच वाढतो.

घरगुती बागकाम करणाऱ्यांसाठी सोनखत हे एक उत्तम पर्याय आहे. केवळ थोडी मेहनत आणि संयम यामुळे आपण आपल्या बागेतील झाडांना नैसर्गिक अन्नद्रव्ये देऊन त्यांना सशक्त बनवू शकतो. सेंद्रिय शेतीकडे वाटचाल करत असताना, सोनखत हे भविष्यातील शेतीसाठी एक मूल्यवान स्रोत ठरू शकते.