भाऊ काटदरे - निसर्ग संवर्धन क्षेत्रातील आदर्श

निसर्ग संवर्धनाच्या क्षेत्रात काही व्यक्ती आपल्या कार्याने आणि समर्पणाने एक आदर्श निर्माण करतात. अशा व्यक्तींपैकी एक नाव आहे श्री. भाऊ काटदरे, ज्यांनी सह्याद्री निसर्ग मित्र, चिपळूण या संस्थेच्या माध्यमातून कोकणातील निसर्ग संवर्धनाला नवे आयाम दिले. त्यांनी स्थानिक समुदायाला सोबत घेऊन सागरी कासवे, गिधाडे, खवले मांजर आणि इतर वन्यजीवांचे संरक्षण केले आहे. या लेखामध्ये आपण भाऊ काटदरे यांच्या कार्याचा, त्यांच्या यशस्वी प्रकल्पांचा आणि कोकणातील पर्यावरण संवर्धनाला मिळालेल्या चालनेचा आढावा घेऊ.

सह्याद्री निसर्ग मित्र आणि भाऊ काटदरे

श्री. भाऊ काटदरे, सह्याद्री निसर्ग मित्र, चिपळूण संस्थेचे संस्थापक आहेत. ही संस्था 1992 साली स्थापन झाली असून गेली 29 वर्षांपासून निसर्ग संवर्धनाचे काम करत आहे. स्थानिक लोकांना संवर्धनात सहभागी करून घेऊन प्रकल्प चिरकाल टिकेल असा त्यांचा प्रयत्न आहे. भाऊ काटदरे यांनी निसर्ग संरक्षणाला केवळ वैयक्तिक आवड न ठेवता, त्याला सामाजिक आणि आर्थिक परिमाण दिले. त्यांनी स्थानिक समुदायाला संवर्धनाचे महत्त्व समजावून सांगितले आणि त्यांना रोजगाराच्या संधी उपलब्ध करून दिल्या.

सागरी कासवांचे संवर्धन

2002 साली भाऊ काटदरे यांनी लोकसहभागातून सागरी कासवांचे संरक्षणाचे काम चालू केले, जे यशस्वी झाले आहे. कोकणाच्या संपूर्ण किनारपट्टीवर सागरी कासवांच्या संरक्षणाचा प्रकल्प त्यांनी यशस्वीपणे पूर्ण केला. 2002 ते 2014 या कालावधीत महाराष्ट्रात 80 ठिकाणी हा प्रकल्प चालू केला. या प्रकल्पांतर्गत त्यांनी कासवांची अंडी चोरीपासून वाचवण्यासाठी हॅचरी स्थापन केल्या आणि स्थानिकांना संवर्धनाचे प्रशिक्षण दिले. या उपक्रमाने कासवांची संख्या वाढण्यास मदत झालीच, शिवाय पर्यटनातून रोजगार निर्मितीसाठी कासव महोत्सव आणि होमस्टे संकल्पना यशस्वीपणे राबवली. स्थानिकांना प्रशिक्षण देऊन त्यांनी होमस्टे व्यवसायाला चालना दिली, ज्यामुळे आर्थिकदृष्ट्या दुर्बल समुदायांना नवे उत्पन्नाचे स्रोत मिळाले. 2014 मध्ये हा प्रकल्प यशस्वी झाल्यावर त्यांनी तो वन विभाग आणि स्थानिकांकडे सुपूर्द केला, ज्यामुळे हा उपक्रम शाश्वत स्वरूपात चालू राहिला.

इतर वन्यजीवांचे संवर्धन

सागरी कासवांखेरीज भाऊ काटदरे यांनी भारतीय पाकोळी, पांढऱ्या पोटाचा सागरी गरुड, गिधाडे, आणि खवले मांजर यांचे संरक्षण आणि संवर्धन यशस्वीपणे केले आहे. त्यांनी वेंगुर्ला रॉक्सवरील भारतीय पाकोळीच्या संवर्धनाचा प्रकल्प यशस्वीपणे पूर्ण केला. तसेच, सिंधुदुर्ग आणि रत्नागिरी जिल्ह्यांत सागरी गरुडांच्या सर्वेक्षणाचा प्रकल्प यशस्वीपणे राबवला. संपूर्ण रत्नागिरी जिल्ह्यात खवले मांजराच्या संरक्षण आणि संवर्धनाचा प्रकल्प त्यांनी हाती घेतला, जो आजही यशस्वीपणे चालू आहे. पांढऱ्या पाठीच्या गिधाडांच्या संवर्धनाचा प्रकल्पही त्यांनी यशस्वीपणे पूर्ण केला, ज्यामुळे या दुर्मीळ प्रजातींच्या संरक्षणाला मोठी चालना मिळाली.

शैक्षणिक आणि सामाजिक योगदान

भाऊ काटदरे यांचे योगदान केवळ संवर्धनापुरते मर्यादित नाही. त्यांनी शैक्षणिक क्षेत्रातही महत्त्वपूर्ण काम केले आहे. इयत्ता सातवीच्या इंग्रजीच्या पुस्तकात खवले मांजरावर आणि इयत्ता नववीच्या इंग्रजीच्या पुस्तकात सागरी कासवांवर धडे लिहिले आहेत. तसेच, इयत्ता बारावीच्या इतिहासाच्या पुस्तकात ‘बदलता भारत’ या विभागात भाऊ काटदरे आणि सह्याद्री निसर्ग मित्र यांची माहिती समाविष्ट केली आहे. या धड्यांमुळे नव्या पिढीला निसर्ग संवर्धनाचे महत्त्व समजण्यास मदत झाली आहे.

पुरस्कार आणि मान्यता

भाऊ काटदरे यांच्या कार्याची दखल राष्ट्रीय आणि आंतरराष्ट्रीय स्तरावर घेतली गेली आहे. त्यांना कार्लझीस वन्यजीव पुरस्कार, RBS स्यांचुरी एशिया पुरस्कार, झी चौवीस तास अनन्या सन्मान, वसुंधरा मित्र पुरस्कार यांसह राज्य आणि राष्ट्रीय पातळीवर विविध पुरस्कार मिळाले आहेत. त्यांच्याविषयी पोलादी माणसे - पोलाद उद्यमिता प्रतिष्ठान, निसर्गपूर्ण - उर्जा प्रकाशन, खरेखुरे आयडॉल्स - युनिक फीचर्स, आणि व्रतस्थ - चतुरंग प्रतिष्ठान प्रकाशन या पुस्तकांमध्ये माहिती छापून आली आहे. याशिवाय, ते IUCN खवले मांजर तज्ञ कमिटी आणि महाराष्ट्र राज्य वन्यजीव मंडळ यांचे सदस्य आहेत, ज्यामुळे त्यांच्या कार्याला आंतरराष्ट्रीय मान्यता मिळाली आहे.

स्थानिक आणि वन विभागाचा सहभाग

भाऊ काटदरे यांनी स्थानिकांच्या आणि वन विभागाच्या सहभागातून कोकणाच्या संपूर्ण किनारपट्टीवर सागरी कासवांच्या संरक्षणाचा प्रकल्प यशस्वीपणे पूर्ण केला. त्यांनी स्थानिकांना संवर्धनाचे प्रशिक्षण दिले आणि त्यांना रोजगाराच्या संधी उपलब्ध करून दिल्या. कासव महोत्सव आणि होमस्टे यांसारख्या संकल्पनांनी पर्यटनाला चालना मिळाली, आणि स्थानिक समुदायाला आर्थिकदृष्ट्या सक्षम बनवले. त्यांनी स्थानिकांना कायद्याचा धाक न दाखवता, संवर्धनातून मिळणाऱ्या फायद्यांबाबत प्रेरित केले, ज्यामुळे हा उपक्रम यशस्वी झाला.

श्री. भाऊ काटदरे यांनी सह्याद्री निसर्ग मित्रच्या माध्यमातून कोकणातील निसर्ग संवर्धनाला एक नवे परिमाण दिले आहे. सागरी कासवे, गिधाडे, खवले मांजर आणि इतर वन्यजीवांचे संरक्षण करताना त्यांनी स्थानिक समुदायाला सोबत घेतले आणि रोजगार निर्मितीला चालना दिली. त्यांचे कार्य केवळ पर्यावरण संरक्षणापुरते मर्यादित नसून, शाश्वत पर्यटन आणि सामाजिक विकासाला प्रोत्साहन देणारे आहे. त्यांच्या कार्याने कोकणातील तरुणांना आणि स्थानिकांना प्रेरणा मिळाली आहे. भाऊ काटदरे हे निसर्ग संवर्धन क्षेत्रातील खरे आदर्श आहेत, आणि त्यांचा हा वारसा पुढील पिढ्यांना प्रेरणा देत राहील.