समुद्री कासवांचे संवर्धन

महाराष्ट्राच्या कोकण किनारपट्टीवर दरवर्षी एक अनोखा चमत्कार घडतो - ऑलिव्ह रिडले कासवांचे आगमन. ही छोट्या आकाराची कासवे समुद्राच्या स्वच्छतेसाठी आणि पर्यावरणाच्या संतुलनासाठी अत्यंत महत्त्वाची भूमिका बजावतात. परंतु, काही वर्षांपूर्वीपर्यंत त्यांच्या अंड्यांची चोरी, त्रास आणि पर्यावरणाला धोका यामुळे त्यांची संख्या धोक्यात होती. वेळास येथील श्री. भाऊ काटदरे यांनी 2003 साली सुरू केलेल्या कासव संवर्धन उपक्रमाने या परिस्थितीत आमूलाग्र बदल घडवून आणला. या लेखामध्ये आपण समुद्री कासवांचे संवर्धन, त्याचे पर्यावरणीय महत्त्व आणि कोकणातील रोजगार निर्मितीला मिळालेली चालना याबद्दल सविस्तर माहिती घेऊ.

ऑलिव्ह रिडले कासवांचे वैशिष्ट्य

महाराष्ट्राच्या सर्वच किनाऱ्यांवर छोट्या आकाराच्या ऑलिव्ह रिडले कासवांचे दरवर्षी आगमन होते. ही कासवे 2 ते 2.5 फूट आकाराची आणि 36-49 किलो वजनाची असतात. डिसेंबर ते फेब्रुवारी हा त्यांचा प्रजननाचा काळ असतो, आणि साधारण 50 ते 100 वर्षे इतके त्यांचे आयुष्य असते. ही कासवे स्थलांतर करणारी असतात, परंतु प्रजनन काळात मादी कासव आपला जन्म जिथे झाला त्या किनाऱ्यावर परत येते. ती 1-1.5 फूट लांबीचा खड्डा खणून त्यात 100-150 अंडी देते. या अंड्यांपैकी जी अंडी मानवी तस्कर, कोल्हा, कुत्रा असे प्राणी आणि समुद्री लाटा यांच्यापासून वाचतात, त्यातील केवळ 1% पिल्ले जगतात. म्हणजे, 100 कासवांपैकी एकच जगण्यासाठी तंदुरुस्त निघते. ही आकडेवारी कासवांच्या संवर्धनाचे महत्त्व अधोरेखित करते.

कासवांचे पर्यावरणीय महत्त्व

श्री. भाऊ काटदरे यांनी या कासवांच्या जातीचे महत्त्व विषद करताना सांगितले की, ही कासवे समुद्र स्वच्छ करतात, कारण मृत मासे आणि समुद्री गवत हे त्यांचे अन्न आहे. स्वच्छ समुद्रात माशांची पैदास अधिक होते, ज्यामुळे मासेमारी व्यवसायाला आणि समुद्री पर्यावरणाला फायदा होतो. पर्यावरणाच्या दृष्टिकोनातून अत्यंत महत्त्वाच्या असलेल्या या कासवांची मोठ्या प्रमाणावर हानी होत होती. कासवांची अंडी रात्री चोरणे, ती खाणे अथवा विकणे, कासवांना त्रास देणे असे प्रकार सर्रास चालायचे. यामुळे कासवांची संख्या झपाट्याने कमी होत होती. मात्र, 2003 साली वेळास येथे कासव संवर्धन उपक्रम सुरू झाल्यापासून येथील चित्र पूर्णपणे पालटले.

भाऊ काटदरेंचा कासव संवर्धन उपक्रम

श्री. भाऊ काटदरे यांनी शून्यापासून सुरुवात करून कासव संवर्धनाचा पाया रचला. त्यांनी कासवांची अंडी का चोरी होतात याचा सखोल अभ्यास केला. कासवांचे अंडी घालून सरपटत जातानाचे मार्ग पाहून, ती अंडी खड्ड्यातून काळजीपूर्वक काढून हॅचरी (प्रजनन केंद्र) मध्ये कुंपण घालून सुरक्षित ठेवली. ऑलिव्ह रिडले कासवांना परिशिष्ट 1 चे संरक्षण आहे, म्हणजेच कासव पकडणे हा वाघ पकडण्याइतका गंभीर गुन्हा आहे. श्री. भाऊ काटदरे यांनी कायद्याचा धाक न दाखवता बक्षिसाची थाप देण्याचा मार्ग निवडला. त्यांनी स्थानिकांना कासव संवर्धनातून रोजगार निर्मिती होऊ शकते हे पटवून दिले. कासवांची पाहणी, हॅचरीचे नियोजन, अंड्यांचे संरक्षण असे नवे रोजगार मिळवून देणारे आणि संवर्धनाला चालना देणारे उपक्रम त्यांनी सुरू केले. यासाठी त्यांनी आधी वन विभागाची आणि नंतर वैयक्तिक प्रायोजकांची मदत घेतली. या प्रायोजकांना आणि अन्य पर्यावरणप्रेमींना उपक्रमाची स्थिती दाखवण्यासाठी 2006 साली अवघ्या दोन होमस्टेजच्या व्यवस्थेसह 156 लोकांना बोलावले गेले, आणि तिथून कासव महोत्सवाची सुरुवात झाली.

कासव महोत्सव आणि पर्यटन

कासव महोत्सवाने वेळास येथील पर्यटनाला नवे आयाम दिले. होमस्टेज हा रोजगाराचा एक नवीन मार्ग खुला झाला, आणि आता दरवर्षी जगभरातून 1000 लोक वेळास येथील या महोत्सवाला हजेरी लावतात. वेळास येथील 55 घरे होमस्टेज म्हणून कार्यरत आहेत. पूर्वी पर्यायाअभावी कासवांची अंडी चोरणारे अनेक जण आज त्याच अंड्यांच्या संवर्धनाचे काम करत आहेत. या उपक्रमाची मुख्य वैशिष्ट्ये म्हणजे वन विभाग, एमटीडीसी आणि पर्यटन संचालनालयाच्या मदतीने आकाराला आलेला हा उपक्रम रायगड, रत्नागिरी, सिंधुदुर्ग या तीन जिल्ह्यांतील एकूण 80 गावांमध्ये राबवला गेला आहे. हा उपक्रम पूर्णपणे पर्यावरणस्नेही आहे.

कंट्रोल्ड आणि डिसीप्लिन्ड पर्यटन म्हणजे नियंत्रित आणि शिस्तबद्ध पर्यटन येथे केले जाते. कोणत्याही प्रकारे कासवांच्या नैसर्गिक क्रमाला धक्का पोहोचवला जात नाही. जेव्हा कासवांचा प्रजनन काळ नसतो, तेव्हा अन्य निसर्गाने संपन्न पर्यटनाची ठिकाणे आणि कोकणचा रानमेवा यांसारखी आकर्षणे पर्यटकांचे स्वागत करतात. होमस्टेजमध्ये राहून स्थानिकांसारखे राहण्याचा पर्याय शाश्वत पर्यटनाबाबत जागरूक असलेले पर्यटक आनंदाने पसंत करतात. कासवांखेरीज पक्षी, फुलपाखरे, आणि झाडांच्या अनेक प्रजाती पाहण्यासाठीही लोक उत्सुक असतात.

सामाजिक प्रभाव आणि प्रशंसा

सोशल मीडिया आणि अन्य माध्यमांनी या उपक्रमाला प्रचंड पाठबळ दिले आहे. या अत्यंत माहितीपूर्ण आणि शाश्वत पर्यटन विकासाची आधुनिक, सहिष्णू दिशा दाखवणाऱ्या वेबिनारच्या शेवटी ‘निसर्ग टूर्स’चे व्यवस्थापक श्री. संजय नाईक यांनी श्री. भाऊ काटदरे यांच्या संवर्धनातून रोजगार निर्मिती या कल्पनेचे कौतुक केले. श्री. हनुमंत हेडे, उपसंचालक (पर्यटन), प्रादेशिक कार्यालय नवी मुंबई, यांनी भाऊ काटदरे यांच्या या वेबिनारबाबत असे मत व्यक्त केले की, “रम्य निसर्ग आणि होमस्टेजची ही पर्यटनाची संकल्पना स्तुत्य असून होमस्टेजना पर्यटन विभागातर्फे मदत करायचा आम्ही प्रयत्न करू. शिवाय कासव महोत्सवाच्या धर्तीवर वेळास-आंजर्ले महोत्सव आयोजित करण्याचा पर्यटन विभागाचा विचार आहे, जेणेकरून केवळ कासवांपुरते पर्यटन मर्यादित न राहता त्या गावाच्या सर्व बलस्थानांचा शाश्वत पर्यटनासाठी उपयोग होईल. कोकणातील गावांचा पर्यटनाद्वारे विकास होऊ शकतो याचे आदर्श उदाहरण श्री. भाऊ काटदरे यांनी जगाला दिले आहे.”

कोकणातील समुद्री कासवांचे संवर्धन हा केवळ पर्यावरण संरक्षणाचा विषय नसून, स्थानिकांना रोजगाराच्या संधी उपलब्ध करून देणारा आणि शाश्वत पर्यटनाला चालना देणारा एक यशस्वी उपक्रम आहे. श्री. भाऊ काटदरे यांनी दाखवलेल्या मार्गाने कासवांचे संरक्षण तर झालेच, शिवाय स्थानिक समुदायाला आर्थिकदृष्ट्या सक्षम बनवले. कासव महोत्सव आणि होमस्टेज यांसारख्या उपक्रमांनी कोकणातील पर्यटनाला नवे परिमाण मिळाले आहे. या उपक्रमातून आपण शिकू शकतो की, निसर्ग आणि मानव यांचे सहजीवन शक्य आहे, आणि त्यातून आर्थिक समृद्धीही निर्माण होऊ शकते. कोकणातील तरुणांनी आणि पर्यटकांनी या संधीचा लाभ घ्यावा आणि कासव संवर्धनाच्या कार्यात सहभागी व्हावे