एकोजीराजे उर्फ व्यंकोजीराजे भोसले - शिवरायांचे धाकले बंधू

छत्रपती शिवाजी महाराजांचे धाकटे बंधू म्हणून ओळखले जाणारे व्यंकोजीराजे भोसले (एकोजीराजे) हे मराठा इतिहासातील एक महत्त्वाचे परंतु तुलनेने दुर्लक्षित व्यक्तिमत्व आहे. त्यांच्या आयुष्यातील काही घटनांमुळे आणि नीतिगत भूमिकांमुळे ते कायमच अभ्यासकांच्या चर्चेचा विषय राहिले आहेत. त्यांनी दक्षिण भारतातील तंजावर या प्रांतात एक स्वतंत्र मराठा राज्य निर्माण केले. त्यांचे योगदान, संघर्ष, कर्तृत्व आणि शिवरायांशी असलेले संबंध यांचे बारकाईने अवलोकन केल्यास आपल्याला तत्कालीन राजकीय परिस्थिती अधिक स्पष्टपणे समजते.

व्यंकोजीराजेंचा जन्म व पार्श्वभूमी

एकोजीराजे यांचा जन्म इ.स. १६३२ साली झाला. ते छत्रपती शिवाजी महाराजांपेक्षा फक्त दोन वर्षांनी लहान होते. त्यांचे वडील शहाजी राजे भोसले आणि आई तुकाबाई होत्या. शहाजी राजे हे विजापूर दरबारातील नामवंत सरदार होते. एकोजीराजे हे लहानपणापासूनच शहाजी राजे यांच्यासोबत बंगळूर येथे राहत होते.

कर्नाटकातील राजकारण व एकोजीराजेंची कारकीर्द

इ.स. १६५७ साली विजापूरच्या दरबारात अराजकतेचे वातावरण होते. याच काळात कर्नाटकातील नायकांनी विजापूरच्या विरोधात बंड उभारले. विजापूर दरबाराने ही बंडाळी मोडून काढण्यासाठी शहाजी महाराजांना दक्षिणेकडे पाठवले. यावेळी श्रीशैल मल्लिकार्जुन परिसरात नियंत्रण मिळवण्यासाठी व्यंकोजीराजे यांना पाठवण्यात आले.

याच काळात एकोजीराजे यांच्याजवळ प्रख्यात मराठी कवी जयराम पिंड्ये राहत होते. ते एकोजीराजेंचे आश्रित आणि सल्लागार होते.

शहाजी राजांची योजना – शिवराय महाराष्ट्रात, व्यंकोजी कर्नाटकमध्ये

शहाजी महाराजांना असे वाटत होते की शिवाजी महाराजांनी महाराष्ट्रात स्वराज्य उभारावे, आणि कर्नाटकातील प्रशासनाची जबाबदारी व्यंकोजींनी घ्यावी. परंतु त्यांची ही योजना लिंगाप्पा नायकासारख्या स्थानिक सरदारांमुळे पूर्ण होऊ शकली नाही. शहाजी राजांच्या निधनानंतर इ.स. १६७४ साली एकोजीराजेंनी तंजावर प्रांत ताब्यात घेऊन एक स्वतंत्र मराठा राज्य स्थापन केले.

एकोजीराजे यांची कुटुंब व्यवस्था

एकोजीराजेंच्या तीन राण्या होत्या. त्यांना शहाजी, शरफोजी आणि तुकोजी असे तीन पुत्र होते. पुढे या तिघांपैकी शरफोजी भोसले घराण्याचे वारसदार झाले आणि तंजावरच्या राजवंशाची परंपरा पुढे नेली.

आदिलशाहीशी निष्ठा व शिवरायांशी मतभेद

जरी एकोजीराजे यांनी तंजावरमध्ये स्वतःचे राज्य निर्माण केले असले तरी ते अद्याप स्वतःस आदिलशाहाच्या अधीन असल्याचे मानत होते. हेच त्यांच्या कारकीर्दीतील एक मोठे विरोधाभास ठरते. त्याचबरोबर, शहाजी महाराजांच्या कर्नाटकमधील वडिलोपार्जित संपत्तीवरील शिवरायांचा अर्धा हक्क सुद्धा व्यंकोजीराजे यांनी मान्य केला नाही परिणामी, दोघांमध्ये मतभेद झाले आणि काहीकाळ वैरभाव निर्माण झाला.

शिवाजी महाराजांची दक्षिण दिग्विजय मोहिम

शिवरायांनी इ.स. १६७६ मध्ये दक्षिण दिग्विजय मोहिम राबवली. यावेळी त्यांनी कर्नाटकातील बराचसा मुलुख जिंकलाच पण त्यासोबत व्यंकोजीराजेंच्या ताब्यातील वडिलोपार्जित जहागिरीवर मोहीम काढून ती ताब्यात घेतली. या पराभवामुळे व्यंकोजीराजे अत्यंत खचले आणि त्यांनी वैराग्य धारण करण्याचा निर्णय घेतला.

पण यावेळी शिवाजी महाराजांनी बंधुभाव जपत एक पत्र लिहून त्यांना सल्ला दिला – “उतारवयात वैराग्य पत्करले जाईलच, पण सध्या पराक्रमाचे वय आहे, तेव्हा पराक्रमाचे तमाशे दाखवा!” – हे पत्र एक प्रकारे कौटुंबिक संबंध जपणारा ऐतिहासिक दस्तावेज ठरतो.

तंजावर राज्याचे स्वातंत्र्य व नंतरचा काळ

शिवाजी महाराजांनी जरी मोठ्या मनाने तंजावरचा प्रांत पुन्हा एकोजीराजेंकडे सुपूर्त केला असला तरी एकोजीराजेंनी स्वतःहून स्वराज्यात विलीन होण्याचा निर्णय घेतला नाही. त्यांनी आपले स्वतंत्र राज्य कायम ठेवले. पुढील काही काळात त्यांनी बंगळूर शहर म्हैसूरच्या राजास फक्त तीन लाख रुपयांत विकून टाकले.

मृत्यू व नंतरचा इतिहास

एकोजीराजेंचा मृत्यू इ.स. १६८७ साली झाला. त्यांच्या निधनानंतर तंजावरच्या मराठा राजवटीच्या अवतीभवती हैदर अली, टिपू सुलतान आणि ब्रिटिश साम्राज्य हे तीन मोठे धोके निर्माण झाले. यामुळे त्या प्रदेशाला पुढे अनेक राजकीय व सामाजिक आघातांना सामोरे जावे लागले.

एकोजीराजे भोसले यांचे ऐतिहासिक महत्त्व

• एकोजीराजे यांनी दक्षिण भारतात मराठा राज्य स्थापन केले.

• त्यांनी तंजावरमधील मराठी साहित्य, संस्कृती आणि स्थापत्यकलेचा प्रसार केला.

• त्यांच्या आश्रयामुळे जयराम पिंड्ये यांसारखे कवी बहरास आले.

एकोजीराजे म्हणजे इतिहासातील असे व्यक्तिमत्व ज्यांची ओळख केवळ शिवाजी महाराजांचे धाकटे भाऊ म्हणूनच नसून, दक्षिण भारतात मराठा सत्तेचे पाय रोवणारे दूरदृष्टी असलेले एक स्वतंत्र राजा म्हणूनही व्हायला हवी. त्यांच्या कारकीर्दीचा योग्य प्रकारे अभ्यास आणि गौरव झाला पाहिजे. त्यांनी स्थापन केलेले तंजावरचे मराठा राज्य हे आजही मराठ्यांच्या इतिहासातील एक महत्त्वाचे पर्व मानले जाते.