उदाजी पवार: धार संस्थानाचे संस्थापक आणि मराठा साम्राज्याचे शूर सेनानी

छत्रपती शिवाजी महाराजांनी स्थापन केलेल्या स्वराज्याचे पुढील काळात साम्राज्यात रूपांतर झाले होते. छत्रपतींच्या आज्ञेखाली राहून अनेक मराठी शूर पुरुषांनी आपल्या कर्तबगारीने स्वराज्याचे साम्राज्यात रूपांतर करण्यात हातभार लावला. अशाच थोर पुरुषांमधील एक म्हणजे उदाजी पवार. उदाजी पवार यांना धार संस्थानाचे संस्थापक म्हणून ओळखले जाते. त्यांनी मराठा साम्राज्याच्या विस्तारात आणि सुदृढीकरणात मोलाचे योगदान दिले.

उदाजी पवार यांचा प्रारंभ आणि कौटुंबिक पार्श्वभूमी

उदाजी पवार यांचे मूळ गाव पुणे जिल्ह्यातील मलठण हे असून त्यांच्या वडिलांचे नाव संभाजी पवार असे होते. संभाजी पवार यांच्याकडे मलठणची पाटीलकी होती. संभाजी पवार यांनी छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या काळातच आपल्या कारकिर्दीची सुरुवात केल्याने उदाजी पवार यांनी लहानपणापासूनच स्वराज्यातील सुराज्याचा अनुभव घेतला होता. या पार्श्वभूमीमुळे उदाजी यांना स्वराज्याच्या मूल्यांचा आणि लष्करी रणनीतीचा प्रारंभापासूनच परिचय झाला.

स्वराज्यातील कारकीर्द आणि मांडवगड विजय

छत्रपती राजाराम महाराजांच्या काळात उदाजी पवार यांनी आपल्या कारकिर्दीची सुरुवात केली असावी कारण १६९८ साली औरंगजेबाविरोधात मराठे व राजपुतांची युती झाली त्यावेळी उदाजी पवार यांनी माळव्यात जाऊन मांडवगड येथे तळ दिल्याचा उल्लेख आढळतो. १७०९ साली उदाजी पवारांनी मांडवगड जिंकून घेतले, ज्यामुळे मराठ्यांचे माळव्यातील वर्चस्व वाढले.

पेशव्यांसोबत सहकार्य आणि मराठ्यांचा विस्तार

१७१८ साली बाळाजी विश्वनाथ जेव्हा दिल्लीस गेले त्यावेळी त्यांच्या सोबत उदाजी पवार सुद्धा होते. बाळाजी विश्वनाथ यांच्यानंतर १७२० साली बाजीराव हे पेशवेपदावर आले. सुरुवातीस बाजीराव आणि उदाजी यांची अतिशय चांगली मैत्री होती व बाजीराव पेशवे यांना कारभाराची समज व्हावी यासाठी उदाजी पवार यांनी त्यांचे दिवाणपद सुद्धा स्वीकारले होते. मराठ्यांचा अमल माळवा आणि गुजरात मध्ये बसवण्याचे खरे श्रेय उदाजी पवार यांना जाते व ऐतिहासिक साधनांत तसे उल्लेखही आढळतात. उदाजी पवार यांनी सौराष्ट्र, काठेवाड, बागड, बुंदीकोट आणि बुंदेलखंड आदी प्रांत जिंकून तेथे मराठ्यांचा अमल निर्माण केला. उल्लेखलेल्या प्रांतात अमल सुरु केल्यावर त्यांनी तेथील चौथाई आणि सरदेशमुखी वसूल करण्यासाठी ताकीदपत्रे लिहिली.

धार संस्थानाची स्थापना आणि प्रशासकीय योगदान

१७२४ साली उदाजी पवार यांनी मध्यप्रदेशातील धार हे आपले मध्यवर्ती केंद्र करून तेथे आपले ठाणे बसवले. १७२६ साली छत्रपती शाहू महाराजांनी ठरवून दिलेल्या सहा कलमी तहामध्ये गुजरात आणि माळवा येथे मराठ्यांचे राज्य होण्याचे खरे श्रेय उदाजी पवार यांचे असल्याचे उल्लेख आढळतात. १७२८ मध्ये उदाजी पवार आणि मल्हारराव होळकर यांची उत्तरेस नेमणूक करण्यात आली. या काळात उदाजी यांनी मराठा साम्राज्याचा विस्तार आणि प्रशासकीय व्यवस्था मजबूत करण्यात मोलाची भूमिका बजावली.

अंतर्गत संघर्ष आणि अटक

उदाजी पवार यांचे वाढते वर्चस्व पाहून त्यांचे काही अंतर्गत शत्रू तयार झाले व यामध्ये त्यांचे एकेकाळचे मित्र बाजीराव पेशवे सुद्धा असल्याने १७२८ साली त्यांच्यावर आरोप लावून अटक करण्यात आले मात्र अटकेतून सुटका झाल्यावर उदाजी पवार यांनी पुन्हा एकदा मांडवगड जिंकले. यामुळे त्यांचे शौर्य आणि दृढनिश्चय दिसून येतो.

डभई आणि तिरलाच्या लढाया

खंडेराव दाभाडे आणि बाजीराव पेशवे यांच्यात झालेल्या डभईच्या लढाईत उदाजी पवार यांनी खंडेराव दाभाडे यांचा पक्ष स्वीकारला होता. १७३१ साली मांडवघाटावरील तिरलाच्या युद्धात उदाजी पवार यांनी आपल्या समशेरीने मोठा पराक्रम गाजवला. या लढायांमधील त्यांचे योगदान मराठ्यांच्या लष्करी सामर्थ्याला अधोरेखित करते.

छत्रपती शाहू महाराजांचे आदेश आणि सिद्दीविरुद्ध मोहीम

मध्य प्रदेशात बडवाणी नामक एक संस्थान आहे तेथील अनुपसिंग ठाकूर हा मराठ्यांना मिळाल्याने त्याच्या मुलुखास उपद्रव देऊ नये असे पत्र छत्रपती शाहू महाराजांनी उदाजी पवार आणि मल्हारराव होळकर यांना लिहिले होते. कालांतराने बाजीराव आणि उदाजी यांच्यामधील दुरावा दूर झाला आणि छत्रपती शाहू महाराजांच्या आज्ञेने बाजीराव पेशव्यांनी उदाजी पवार यांना गुजरात आणि माळव्याचा अर्धा मोकासा दिला कारण हे दोन प्रांत मराठा साम्राज्यात आणण्यास उदाजी पवारांचा मोठा वाटा होता हे बाजीरावांना सुद्धा माहित होते. बाजीरावांनी ज्यावेळी उदाजी पवारांना सनद दिली त्यावेळी त्यांनी सनदेत स्पष्ट लिहिले होते की, आमची सर्व इमारत तुम्हांवरच आहे. येविसी आपले समाधान असो देणे.

छत्रपती शाहू महाराजांनी कोकणात सिद्दीविरोधात जी मोठी मोहीम काढली होती त्यामध्ये त्यांनी आपले सर्व सरदार उतरवले होते व या सरदारांमध्ये उदाजी पवार यांचा सुद्धा समावेश होता. १७३६ साली उदाजी पवारांनी रायगड किल्ल्याच्या पायथ्याशी पाचाड वाडी येथे सिद्दी अंबर अफवानी याच्या विरोधात लढाई करून त्यास ठार मारले आणि नंतर गोवळकोट किल्ल्यास सुद्धा वेढा दिला.

उदाजी पवार यांचा अंत आणि वारसा

१७३६ च्या शेवटी उदाजी पवार यांचा मृत्यू झाला. उदाजी पवार यांच्यानंतर धार संस्थानाची सूत्रे त्यांचे बंधू आनंदराव पवार यांच्याकडे आली. उदाजी पवार यांनी मराठा साम्राज्यात आपल्या पराक्रमाने मोलाची भर घातली तरीही त्यांच्या कार्याविषयी आधुनिक काळातही अनभिज्ञताच आहे.

उदाजी पवार यांचे योगदान आणि ऐतिहासिक महत्त्व

उदाजी पवार यांनी मराठा साम्राज्याचा विस्तार माळवा, गुजरात, सौराष्ट्र, काठेवाड, बुंदीकोट, आणि बुंदेलखंड यांसारख्या प्रांतांमध्ये केला. त्यांनी मांडवगड, धार, आणि गोवळकोट यांसारख्या लढायांमधील पराक्रमाने मराठ्यांचे लष्करी आणि प्रशासकीय सामर्थ्य वाढवले. छत्रपती शिवाजी महाराजांनी स्थापन केलेल्या स्वराज्याला साम्राज्याच्या स्वरूपात नेण्यासाठी उदाजी पवार यांचे योगदान अविस्मरणीय आहे. धार संस्थान आणि मराठा साम्राज्याचा इतिहास त्यांच्या कार्याशिवाय अपूर्ण आहे. त्यांचे जीवन स्वराज्याच्या गौरवशाली इतिहासातील एक प्रेरणादायी अध्याय आहे.