संग्रामदुर्गाचा संग्राम व फिरंगोजी नरसाळा यांचा पराक्रम

या लेखात आपण मराठा साम्राज्याच्या इतिहासातील एका थरारक आणि प्रेरणादायी प्रसंगाबद्दल जाणून घेणार आहोत – संग्रामदुर्गाचा संग्राम आणि या लढाईतील फिरंगोजी नरसाळा यांचा अजोड पराक्रम. छत्रपती शिवाजी महाराज यांच्या स्वराज्याच्या विस्तारात आणि रक्षणात संग्रामदुर्ग आणि फिरंगोजी नरसाळा यांचे योगदान अविस्मरणीय आहे. पुणे जिल्ह्यातील चाकण येथील या भुईकोटाने मराठ्यांच्या शौर्याची आणि निष्ठेची एक अनोखी गाथा निर्माण केली.

चाकण आणि संग्रामदुर्ग: स्वराज्याचा एक महत्वाचा किल्ला

पुणे जिल्ह्यातील चाकण हे एक ऐतिहासिक स्थळ आहे. पूर्वी पुणे मार्गे नाशिक येथे जाणाऱ्या मुख्य व्यापारी रस्त्यावर असलेले चाकण ही एक मोक्याची जागा होती. या स्थळाचे रक्षण व्हावे म्हणून तेथे एक बळकट भुईकोट निर्माण करण्यात आला होता. हा किल्ला पूर्वी आदिलशहाच्या आधीन होता. शहाजी महाराज हे आदिलशाही दरबाराकडे असताना त्यांच्या अंतर्गत जी जहागिरी होती, त्यामध्ये चाकणचा समावेश होत असे. चाकणच्या या भुईकोटाचे रक्षण करण्याचे काम फिरंगोजी नरसाळा या किल्लेदारांकडे सोपवण्यात आले होते, तर सुपे परगण्याची जबाबदारी बाजी मोहिते यांच्याकडे होती.

स्वराज्य विस्तार करीत असताना छत्रपती शिवाजी महाराज यांनी पुणे जहागिरीच्या आसपासचे प्रदेश मिळवण्यास सुरुवात केली. यावेळी चाकणचा दुर्ग स्वराज्यात सामील करून घेण्यासाठी त्यांनी आपला वकील फिरंगोजी नरसाळा यांच्याकडे पाठवला. फिरंगोजी यांनी आपली निष्ठा स्वराज्याला अर्पण करून चाकणचा भुईकोट स्वराज्यात आणला, आणि त्याचे संग्रामदुर्ग असे नामकरण करण्यात आले. संग्रामदुर्ग हे नाव या किल्ल्याच्या शौर्यपूर्ण इतिहासाला साजेसे आहे, ज्याची साक्ष पुढील घटनांमधून मिळते. संग्रामदुर्ग हा स्वराज्याचा एक महत्वाचा आधारस्तंभ बनला आणि मराठ्यांच्या रणनीतीत त्याचे विशेष स्थान होते.

शाईस्तेखानाचे आक्रमण आणि पुणे प्रांतातील धुमाकूळ

१६६० साली मोगल सम्राट औरंगजेबाने आपला सेनापती शाईस्तेखान याला शिवाजी महाराजांवर हल्ला करण्यासाठी एक लाख सैन्य देऊन पाठवले. यावेळी स्वराज्यावर चालून येताना शाईस्तेखानाने ५ एप्रिल १६६० मध्ये सुपे, बारामती, आणि इंदापूर ही शहरे ताब्यात घेतली. येथून पुढे होळ, शिरवळ, शिवापूर, सासवड, राजेवाडी, पाटस, यवत, आणि हडपसर असे एक एक विभाग ताब्यात घेत शाईस्तेखानाने पुण्यावर आक्रमण केले आणि ते जिंकून लालमहाल या शिवरायांच्या बालपणीच्या निवासस्थानात तळ ठोकला. लालमहाल हा शिवाजी महाराजांच्या जीवनाचा एक महत्वाचा भाग होता, आणि त्यावर मोगलांचा ताबा हा स्वराज्यासाठी एक मोठा धक्का होता.

याच काळात शिवाजी महाराज स्वतः पन्हाळ्याच्या वेढ्यात अडकून पडले होते, त्यामुळे त्यांना शाईस्तेखानास रोखणे कठीण झाले होते. पुणे परिसरात मराठे हे शाईस्तेखानाची नाकेबंदी करण्याचा शक्य तितका प्रयत्न करीत होते, मात्र स्वतः शिवाजी महाराज पन्हाळ्याच्या वेढ्यात असल्याने मराठ्यांना तितकेसे यश प्राप्त होत नव्हते. मराठ्यांनी शाईस्तेखानाच्या आणि त्याच्या सैन्याच्या अन्नपाण्याची टंचाई भासावी यासाठी पुणे परिसरातील अन्नधान्याचे सर्व स्रोत आणि साठे नष्ट करून टाकले. यावेळी पावसाळा जवळ येत होता, त्यामुळे अन्नधान्याची कमतरता भासली तर आपले आणि सैन्याचे हाल होतील, हा विचार शाईस्तेखानाच्या डोक्यात आला.

शाईस्तेखानाची रणनीती आणि संग्रामदुर्गावर वेढा

शाईस्तेखानाला हे समजले की, चाकण हे अहमदनगरच्या वाटेवर आहे, आणि तेथून पुणे ते नाशिक हा मार्ग मोगलांसाठी निर्धोक होईल. याशिवाय, अहमदनगर या महत्वाच्या मोगली तळावरून चाकण येथे अन्नधान्य पोहोचवणे शक्य होईल, हे त्याने जाणले. त्यामुळे त्याने चाकणच्या संग्रामदुर्ग ताब्यात घेण्याचा विचार सुरु केला आणि किल्ल्यास वेढा घातला. संग्रामदुर्ग हा स्वराज्याचा एक महत्वाचा किल्ला होता, आणि त्याचा ताबा मोगलांना मिळाला तर पुणे प्रांतातील त्यांचा प्रभाव आणखी वाढेल, हे शाईस्तेखानाने ओळखले.

शिवाजी महाराजांना शाईस्तेखानाने पुणे प्रांतात घातलेल्या धुमाकुळाच्या बातम्या पन्हाळ्यावर येत होत्या, आणि आता चाकणच्या वेढ्याची बातमीही त्यांच्या कानी आली. मात्र, पावसाळा सुरु झाला तरी पन्हाळ्याचा वेढा काही उठायचे नाव घेत नव्हता. या सर्वास सहा महिन्यांचा कालावधी लोटला, मात्र वेढा रेंगाळताच होता. या कठीण परिस्थितीत संग्रामदुर्ग आणि त्याचे किल्लेदार फिरंगोजी नरसाळा यांनी स्वराज्याच्या रक्षणासाठी आपली सर्व शक्ती पणाला लावली.

फिरंगोजी नरसाळा यांचा पराक्रम आणि संग्रामदुर्गाचा लढा

चाकण येथे भर पावसाळ्यात शाईस्तेखानाचा वेढा पडलेला असताना, संग्रामदुर्गाचे किल्लेदार फिरंगोजी नरसाळा आपली सर्व शक्ती एकवटून मोगलांशी लढण्यास सिद्ध झाले. खरे तर मोगलांच्या सैन्याची संख्या फिरंगोजी यांच्या सैन्याच्या तुलनेत खूप होती, मात्र आपल्या सैन्यासहित मोगलांच्या सेनासमुद्रास वडवानलासारखे शोषून घेण्याचा निश्चय फिरंगोजी यांनी केला. फिरंगोजी नरसाळा यांचा हा दृढनिश्चय स्वराज्याप्रती त्यांच्या निष्ठेचा पुरावा आहे.

मोगल सैन्य चाकणच्या किल्ल्याजवळ येऊन ठेपले, यावेळी शाईस्तेखान स्वतः तेथे हजर होता आणि त्याच्यासोबत बहुसंख्य सैन्य व तोफखाना होता. फिरंगोजी नरसाळा यांनी किल्ल्यातून बाहेरील परिस्थितीचा अभ्यास केला आणि किल्ला पूर्णपणे बंद करून टाकला. खानाची फौज किल्ल्याजवळ येताच, फिरंगोजी यांनी सैन्यास इशारा केला आणि किल्ल्यावरून तोफगोळ्यांचा वर्षाव मोगल सैन्यावर होऊ लागला. बंदुकीच्या फैरीही सलग उडत होत्या. या हल्ल्याने मोगल फौज गांगरली, त्यामुळे खानाने आपल्या तळास मराठ्यांच्या तोफांच्या टप्प्यापासून लांब जाण्यास सांगितले आणि तेथे आपला तोफखाना सज्ज करून त्याने चाकणच्या किल्ल्यावर तोफांचा वर्षाव सुरु केला.

तोफांचा मारा करूनही चाकणच्या किल्ल्यातील शिबंदी फुटत नाही, हे लक्षात आल्यावर मोगलांनी किल्ल्याच्या एका भागावर तोफांचा मारा केंद्रित केला आणि किल्ल्याच्या एका भागास खिंडार पाडले. मात्र, एवढे होऊनही फिरंगोजी नरसाळा आणि मराठ्यांनी मोगलांना बिलकुल दाद दिली नाही आणि शर्थीने किल्ला लढवला. मराठ्यांचा पराक्रम पाहून खुद्द शाईस्तेखान अचंबित झाला आणि आता यातून मार्ग कसा काढावा, या विचारातून त्याने फिरंगोजी यांना विविध प्रलोभने दाखवण्याचा प्रयत्न केला. मात्र, फिरंगोजी बधले नाहीत, आणि त्यांनी स्वराज्याप्रती आपली निष्ठा अढळ ठेवली.

संग्रामदुर्गाचा दोन महिन्यांचा लढा

अशा रीतीने २५ दिवस फिरंगोजी आणि मावळ्यांनी चाकणचा वेढा लढवला. मोगलांचे अनेक सरदार आणि सैन्य हा किल्ला ताब्यात घेण्याच्या प्रयत्नांत नष्ट झाले, मात्र मोगलांना यश मिळत नव्हते. कारण छत्रपती शिवाजी महाराज पन्हाळ्याच्या वेढ्यातून सहीसलामत सुटून येईपर्यंत चाकणचा किल्ला आपण लढवलाच पाहिजे, या उद्देशाने फिरंगोजी आणि मावळे जीवाची बाजी लावून लढत होते. या वेढ्यात मोगलांची मोठी हानी झाली, मात्र पुणे प्रांत ताब्यात ठेवण्यासाठी चाकणचा किल्ला ताब्यात घेणे मोगलांसाठी अत्यंत महत्वाचे होते. त्यामुळे त्यांनी आपली सर्व शक्ती एकवटून चाकणच्या किल्ल्यावर हल्ला सुरु ठेवला.

शूर किल्लेदार फिरंगोजी नरसाळा आणि मावळ्यांनी मोगलांच्या या हल्ल्याचा तब्बल २ महिने सामना केला. १५ ऑगस्ट १६६० रोजी चाकणचा किल्ला मोगलांच्या हाती लागला. मात्र, चाकण हा भुईकोट असूनही या वेढ्यात झालेली मोगल सैन्याची हानी पाहून शाईस्तेखानास समजले की, स्वराज्याचे निष्ठावंत मावळे हे जर एक भुईकोट लढवताना आपल्यास भारी पडू शकतात, तर डोंगरी किल्ले जिंकण्याची तर गोष्टच दूर आहे. त्यामुळे शाईस्तेखानाने स्वराज्याचे डोंगरी किल्ले लढवण्याचा नाद चाकणच्या अनुभवानंतर सोडून दिला आणि खुल्या मैदानात तोफखान्याच्या साहाय्याने मराठ्यांशी लढाई देणे योग्य असा विचार करून त्याने पुन्हा एकदा पुण्याच्या लालमहालात येऊन आपला तळ ठोकला.

फिरंगोजी नरसाळा आणि मावळ्यांचा वारसा

छत्रपती शिवाजी महाराजांनी स्वराज्याचा जो महासागर निर्माण केला, त्यामध्ये त्यांनी सर्व मावळ्यांना सोबत घेऊनच वाटचाल केली. त्यामुळे महाराजांचा एक मावळा सुद्धा शत्रूंच्या शेकडो सैन्यावर भारी पडत असे, कारण स्वराज्य नामक महासागराशी समस्त मावळे तनाने आणि मनाने जोडले गेले होते. संग्रामदुर्गाच्या या लढ्यातून आणि फिरंगोजी नरसाळा यांच्या पराक्रमातूनही आपणास याची पुन्हा एकदा प्रचिती येते. फिरंगोजी यांनी मोगलांच्या प्रलोभनांना बळी न पडता आणि आपल्या मर्यादित सैन्याने दोन महिने मोगलांचा सामना केला, हे त्यांच्या स्वराज्याप्रती निष्ठेचे आणि शौर्याचे प्रतीक आहे.

संग्रामदुर्गाचा संग्राम हा मराठ्यांच्या इतिहासातील एक महत्वाचा अध्याय आहे. फिरंगोजी नरसाळा यांनी आपल्या सैन्यासह दाखवलेली धडाडी आणि निष्ठा यामुळे मराठ्यांचा धाक मोगलांवर कायम राहिला. जरी चाकणचा किल्ला मोगलांच्या हाती लागला, तरी या लढाईत मराठ्यांनी मोगलांना मोठी हानी पोहोचवली आणि स्वराज्याच्या रक्षणाची आपली जबाबदारी पूर्ण केली. फिरंगोजी नरसाळा यांचा हा पराक्रम मराठा इतिहासात एक प्रेरणादायी उदाहरण म्हणून कायम स्मरणात राहील.

निष्कर्ष: संग्रामदुर्ग आणि फिरंगोजी नरसाळा – स्वराज्याचे खरे रक्षक

संग्रामदुर्गाचा संग्राम आणि फिरंगोजी नरसाळा यांचा पराक्रम हा मराठा साम्राज्याच्या इतिहासातील एक अजरामर प्रसंग आहे. छत्रपती शिवाजी महाराज यांच्या स्वराज्याच्या रक्षणासाठी फिरंगोजी यांनी दाखवलेली निष्ठा आणि शौर्य यामुळे चाकणचा भुईकोट हा संग्रामदुर्ग म्हणून इतिहासात अमर झाला. शाईस्तेखानासारख्या शक्तिशाली मोगल सेनापतीला दोन महिने लढवणाऱ्या या किल्लेदाराने स्वराज्याच्या मावळ्यांचे धैर्य आणि सामर्थ्य जगासमोर मांडले.

पुणे जिल्ह्यातील चाकण हे केवळ एक ऐतिहासिक स्थळ नाही, तर स्वराज्याच्या रक्षणाची आणि मराठ्यांच्या पराक्रमाची साक्ष देणारे ठिकाण आहे. फिरंगोजी नरसाळा यांच्यासारख्या वीरांनी स्वराज्याच्या प्रत्येक किल्ल्याला एक संग्रामदुर्ग बनवले. त्यांच्या या लढ्यामुळे मराठ्यांचा आत्मविश्वास वाढला आणि मोगलांना स्वराज्याच्या ताकदीची जाणीव झाली. संग्रामदुर्ग आणि फिरंगोजी नरसाळा यांची ही गाथा आजही प्रत्येक मराठ्याच्या मनात प्रेरणा जागवते.

हा लेख वाचून तुम्हाला संग्रामदुर्गाचा संग्राम आणि फिरंगोजी नरसाळा यांच्या पराक्रमाची माहिती मिळाली असेल, अशी आशा आहे.