हेन्री ऑक्झेंडन व शिवाजी महाराजांची भेट

मराठ्यांचा इतिहास हा केवळ रणांगणातील शौर्यापुरता मर्यादित नसून, तो मुत्सद्देगिरी, व्यापार, परराष्ट्र धोरण आणि शहाणपणाच्या राजकारणानेही समृद्ध आहे. अशाच एका ऐतिहासिक प्रसंगात, ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनीचा प्रतिनिधी हेन्री ओक्सेंडन आणि छत्रपती शिवाजी महाराज यांची भेट झाली. ही भेट फक्त इंग्रज-मराठा व्यापार संबंधांच्या दृष्टिकोनातूनच नव्हे, तर महाराजांच्या मुत्सद्दी स्वभावाचे आणि इंग्रजांवरील प्रभावाचे दर्शन घडवणारी ठरली.

भेटीची पार्श्वभूमी

इ.स. १६७४ मध्ये ब्रिटिशांची मराठ्यांबरोबर तहाची बोलणी सुरू होती. कोकणातील व्यापार वाढवणे, राजापूर वखारीच्या नुकसानीची भरपाई मिळवणे आणि नव्या व्यापारी सवलती मिळवणे हा इंग्रजांचा प्रमुख उद्देश होता. शिवाजी महाराजांनी पूर्वी झालेल्या तहावर शिक्कामोर्तब केले नव्हते, त्यामुळे तो तह अधिकृतपणे लागू झालेला नव्हता.

या तहाला अंतिम स्वरूप देण्यासाठी, नारायण शेणवी यांना रायगडावर पाठविण्यात आले आणि त्यांच्या मुखत्यार वकील म्हणून हेन्री ओक्सेंडन यांची नियुक्ती करण्यात आली. ब्रिटिशांना मुंबई बेटाची सुरक्षा, राजापूरचा व्यापार, तसेच बालाघाट ते नागोठणे व मुंबई परिसरातील व्यापारासाठी मोकळीक हवी होती.

प्रारंभिक प्रयत्न आणि नारायण शेणवी यांची भूमिका

सुरुवातीस नारायण शेणवी रायगडावर आले, परंतु त्या वेळी महाराज सुतकात असल्याने निराजीपंतांनी त्यांना पाचाड येथे थांबण्याचा सल्ला दिला. ३ एप्रिल रोजी शेणवी आणि महाराजांची भेट झाली आणि तहाच्या प्राथमिक चर्चेला सुरुवात झाली.

यानंतर ११ मे १६७४ रोजी हेन्री ओक्सेंडन रायगडकडे रवाना झाले. त्यांना शिवाजी महाराज, जिजामाता आणि संभाजी राजे यांना योग्य प्रकारे नजराणे अर्पण करणे, इंग्रज व्यापाराच्या सुरक्षिततेसाठी मागण्या मांडणे आणि आवश्यक सवलती मिळवणे याबाबत सूचना देण्यात आल्या.

ओक्सेंडनचा रायगड प्रवास

१३ मे रोजी हेन्री ओक्सेंडन चौल-रेवदंडा येथे पोहोचले. चौल वेशी रात्री बंद झाल्याचे लक्षात आल्यावर त्यांनी सुभेदाराची भेट घेतली. पेण व नागोठणे या शहरांचे नियंत्रण या सुभेदाराकडे होते, पण तो इंग्रजांना प्रतिकूल असल्याचे कळल्याने ओक्सेंडन यांनी पामरीजोडीचा नजराणा देऊन त्यांची मर्जी मिळवली.

१६ मे रोजी ते पुढे निघाले आणि अष्टमी, निजामपूर, गंगावलीमार्गे १९ मे रोजी पाचाडला दाखल झाले.

रायगडावरील उत्सवी वातावरण

त्या काळात रायगडावर छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या राज्याभिषेकाची तयारी जोरात सुरू होती. संपूर्ण गडावर उत्साहाचे वातावरण होते. २६ मे १६७४ रोजी हेन्री ओक्सेंडन यांची महाराजांशी भेट झाली. त्यांनी महाराजांना व संभाजी राजांना आदरपूर्वक नजराणा अर्पण केला. महाराजांनी तो स्वीकारून इंग्रजांना तहाच्या अटींनुसार सुरक्षित व्यापार करण्याची परवानगी दिली.

भव्य राज्याभिषेक सोहळा

६ जून १६७४ रोजी रायगडावर महाराजांचा भव्य आणि ऐतिहासिक राज्याभिषेक सोहळा पार पडला. छत्रपती पदाभिषेकानंतर महाराजांनी मस्तकावर सुवर्णछत्र धारण केले, उंची वस्त्रे व दागिने परिधान केले होते. कुलगुरु प्रभाकर भट्ट यांचे पुत्र बाळभट्ट यांनी महत्त्वाचे विधी पार पाडले. अष्टप्रधान मंडळ, कोषाधिकारी, सेनाधिकारी आणि प्रजा सर्व उपस्थित होते.

त्याच दिवशी सकाळी ७–८ वाजता हेन्री ओक्सेंडन दरबारात आले. दुभाषी नारायण शेणवी यांनी अर्पण केलेली हिरेजडीत अंगठी प्रकाशात चमकताच महाराजांचे लक्ष ओक्सेंडनकडे वेधले गेले. महाराजांनी त्यांना सिंहासनाच्या पायरीपाशी बोलावले, अंगठी स्वीकारली आणि पोशाख देऊन सन्मानपूर्वक पाठवणी केली.

तहाची यशस्वी पूर्तता

१३ जून रोजी हेन्री ओक्सेंडन रायगडावरून निघाले आणि १६ जून रोजी मुंबईला परतले. या भेटीमुळे मराठा-ब्रिटिश व्यापार संबंधांना स्थैर्य मिळाले. शिवाजी महाराजांनी इंग्रजांशी थेट व्यापारविषयक अटी निश्चित करून, मराठा सत्तेच्या परराष्ट्र धोरणात इंग्रजांचा समावेश करण्याची दूरदृष्टी दाखवली.

ऐतिहासिक महत्त्व

1. महाराजांची मुत्सद्देगिरी – लष्करी सामर्थ्याबरोबरच महाराजांनी परराष्ट्र धोरणात तितकीच कुशलता दाखवली.

2. व्यापाराची दृष्टी – कोकण किनारपट्टीवरील व्यापाराचा विस्तार, राजस्व वाढ आणि परकीय संपर्क यासाठी ही भेट महत्त्वाची ठरली.

3. संस्कृती आदानप्रदान – इंग्रज आणि मराठ्यांमधील अशा भेटींनी सांस्कृतिक आणि व्यापारी संबंधांची पायाभरणी केली.

हेन्री ओक्सेंडन आणि छत्रपती शिवाजी महाराजांची भेट ही केवळ एक व्यापारी तहाची घटना नसून, ती मराठा साम्राज्याच्या मुत्सद्देगिरी, राजकारण आणि परकीय संपर्काच्या व्यापक दृष्टीकोनाचे द्योतक आहे. रायगडावरील भव्य राज्याभिषेकाच्या पार्श्वभूमीवर घडलेली ही भेट, मराठा इतिहासातील एक महत्त्वपूर्ण क्षण म्हणून सदैव स्मरणात राहील.