संताजी घोरपडे यांचा इतिहास

महाराष्ट्राच्या इतिहासात छत्रपती शिवाजी महाराजांनी स्थापन केलेल्या हिंदवी स्वराज्यला संकटकाळात सावरणारा आणि मराठ्यांचा गौरव वाढवणारा एक पराक्रमी सेनापती म्हणजे संताजी घोरपडे. संभाजी महाराज यांच्यानंतर जेव्हा स्वराज्य संकटात सापडले, महाराणी येसूबाई व शाहू महाराज मोगलांच्या कैदेत सापडले, छत्रपती राजाराम महाराजांना जिंजीस जावे लागले अशावेळी हिंदवी स्वराज्याकडे राहिलेला एकमेव आशेचा किरण म्हणजे सेनापती संताजी घोरपडे.

संताजी घोरपड्यांचा पराक्रमी प्रवास

संताजी घोरपडे हे म्हालोजी घोरपडे यांचे पुत्र. म्हालोजी हे बाजी घोरपडे यांचे बंधू होते. संभाजी महाराजांना मोगलांनी जेव्हा संगमेश्वर येथे वेढा घातला तेव्हा त्यांना प्रतिकार करताना म्हालोजी घोरपडे धारातीर्थी पडले होते. संताजी घोरपड्यांच्या वडिलांनी आणि स्वतः छत्रपती संभाजी महाराजांनी दिलेल्या बलिदानाचा बदला घेण्याचा संकल्प संताजी यांनी केला. छत्रपती संभाजी महाराज व आपले वडील म्हालोजी घोरपडे यांच्या बलिदानाचा बदला घेण्याचा विचार संताजी घोरपडे यांच्या मनात घर करून बसला होता. औरंगजेब हा वढू तुळापूर येथेच छावणी देऊन बसला आहे व तेथून तो महाराष्ट्रातील गड किल्ले घेण्यासाठी सरदारांना पाठवत आहे हे समजल्यावर संताजी घोरपडे यांनी थेट औरंगजेबाच्या छावणीवरच हल्ला करून मोगल साम्राज्यास हादरा देण्याचा संकल्प केला. संताजी घोरपड्यांनी आपल्या धाडसी रणनीती आणि निष्ठेने स्वराज्याच्या संकटकाळात मराठ्यांना आशेचा किरण दाखवला. त्यांनी औरंगजेबाच्या छावणीवर हल्ला करण्याची योजना आखली, जी मराठा इतिहासातील एक धाडसी आणि ऐतिहासिक घटना मानली जाते.

औरंगजेबाच्या छावणीवर हल्ला

या ध्येयानुसार संताजी घोरपडे व धनाजी जाधव हे आपले सैन्य घेऊन शंभू महादेव डोंगराकडे आले व तेथून असे ठरले की संताजी घोरपडे यांनी थेट बादशाही छावणीवर हल्ला करावा व त्याच वेळी फलटण व बारामती येथे असलेल्या रणमस्तखान व शहाबुद्दीन खान यांचा समाचार धनाजी जाधव यांनी घ्यावा. धनाजी यांनी संताजी घोरपडे यांच्या मदतीस विठोजी चव्हाण व दोन हजार सैन्य दिले याशिवाय संताजी यांचे बंधू बहिर्जी व मालोजी सुद्धा या मोहिमेत सहभागी झाले. ही योजना आखण्यापूर्वी संताजी घोरपडे यांनी मोगलांची फौज, त्यांचे मुक्काम, छावणीतील व्यवस्था, झोपण्याच्या जागा व वेळा, पहारे बदलण्याच्या वेळा इत्यादींची पूर्ण माहिती घेतली. यानंतर ते आपल्या स्वारांसहित डोंगरांच्या आश्रयाने जेजुरीस येऊन दिवे घाटाखाली गेले व दाट जंगलात मुक्काम केला. तेथून मध्यरात्री तुळापूरास निघाले या ठिकाणी प्रवेश करताना अचानक समोर छबिन्याचे स्वार समोर आले तेव्हा आपण मुघल लष्करातील पथकातील सैनिक आहोत असे सांगून छावणीत प्रवेश मिळवला. संताजी घोरपड्यांनी आपल्या रणनीतीच्या जोरावर मोगल छावणीत प्रवेश मिळवला आणि थेट औरंगजेबाच्या तंबूपर्यंत पोहोचले. त्यांनी मोगल सैन्याच्या व्यवस्थेची सखोल माहिती घेतल्यामुळे त्यांना छावणीत प्रवेश करणे शक्य झाले.

धाडसी हल्ला आणि मोगलांचा धक्का

पुढे जाता जाता जो कोणी चौकशी करी त्यांना तेच कारण देऊन ते हळूहळू औरंगजेबाच्या गुलालबार नावाच्या मुख्य तंबूकडे पोहोचले आणि मुख्य गोटात शिरून पहारेकर्यांना कापून काढले आणि सर्वात मध्यभागी असलेल्या बादशाही तंबुकडे धाव घेतली. यावेळी सोबत बंधू बहिर्जी घोरपडे व मालोजी घोरपडे आणि उदाजी चव्हाण सुद्धा होते. मात्र औरंगजेबाच्या डेऱ्यात शिरताच त्यांना समजले की औरंगजेब हा डेऱ्यात नव्हता त्यामुळे बादशाहला ठार करण्याचा त्यांचा प्रयत्न फसला. बादशाह ठार झाला असता तर मुघल साम्राज्याचा नाश होण्यास वेळ लागली नसती मात्र आपण येऊन गेल्याचे बादशाहला समजायला हवे म्हणून त्यांनी डेऱ्याचे तणाव तोडले आणि शामियान्यावरील दोन सोन्याचे कळस काढून घेतले आणि समोर जो येईल त्यास कापत कापत संताजी घोरपडे आपल्या सैन्यासह छावणीतून बाहेर आले. या धाडसी हल्ल्याने मोगल सैन्यात खळबळ उडाली. संताजी घोरपड्यांनी औरंगजेबाच्या तंबूपर्यंत पोहोचून त्याचे सोन्याचे कळस कापून आणले, ज्यामुळे मराठ्यांचा आत्मविश्वास वाढला आणि मोगलांना स्वराज्याच्या सामर्थ्याची जाणीव झाली. ही घटना मराठा इतिहासातील एक थरारक आणि प्रेरणादायी प्रसंग आहे.

सिंहगड ते रायगड: संताजींचा विजयी मार्ग

त्याच रात्री संताजी घोरपडे हे फौजेसहित सिंहगडाच्या पायथ्याशी असलेल्या जंगलात दाखल झाली व तेथे सिंहगडाचे किल्लेदार व प्रतापराव गुजर यांचे पुत्र सिधोजी गुजर त्यांच्या भेटीस आले तेव्हा संताजी घोरपडे यांनी आपल्या जखमी सैन्याची सुश्रुषा करण्यासाठी जखमी सैन्यास सिधोजी यांच्या हवाली केले व लष्करास दोन दिवसांची विश्रंती देऊन मग थेट रायगडाकडे कूच केले आणि रायगडाला वेढा देऊन बसलेल्या झुल्फिकार खानावर तुटून पडले. या लढाईत त्यांनी मोगलांची जबर हानी करून त्यांचे पाच हत्ती पकडून आणले व तेथून पारघाट चढून वाई व साताऱ्यामार्गे ते पन्हाळ्यास राजाराम महाराजांच्या भेटीस पोहोचते झाले. संताजी घोरपड्यांनी रायगडावरील मोगलांचा वेढा तोडण्यात यश मिळवले आणि मराठ्यांचा विजय सुनिश्चित केला. त्यांनी पाच हत्ती पकडून आणले, जे त्यांच्या सामरिक कौशल्याचे आणि मराठ्यांच्या शौर्याचे प्रतीक आहे. या विजयामुळे स्वराज्याच्या सैन्याचा आत्मविश्वास वाढला आणि संताजी घोरपड्यांचा नावलौकिक वाढला.

राजाराम महाराजांचा सन्मान

संताजी यांनी थेट बादशाही छावणीवर हल्ला करून कळस कापून आणल्याचे वृत्त राजाराम महाराज यांना कळताच ते अत्यंत खुश झाले व संताजी यांना मामलकतमदार म्हणजेच राज्याचा आधार, बहिर्जी घोरपडे याना हिंदुराव, मालोजी घोरपडे यांना अमीर अल उमराव व विठोजी चव्हाण यांना हिम्मत बहाद्दूर किताब प्रदान केला. छत्रपती राजाराम महाराजांनी १६९१ साली संताजी घोरपडे यांना सरसेनापती हे पद दिले. संताजी यांना ‘ममलकतमदार’ हा किताब मिळाला, जो स्वराज्याच्या संरक्षणात त्यांच्या योगदानाचे प्रतीक आहे. त्यांच्या बंधूंना आणि सहकाऱ्यांना दिलेल्या किताबांनी मराठा सैन्यात एकजूट आणि उत्साह निर्माण केला. १६९१ मध्ये सरसेनापती पद मिळाल्याने संताजी घोरपड्यांचे स्वराज्यातील स्थान आणखी दृढ झाले.

मोगलांविरुद्ध विजयी स्वारी

पदाचा स्वीकार केल्यावर संताजी यांनी २५ हजारांचे घोडदळ घेऊन मुघलांच्या मुलुखातील बुऱ्हाणपुरावर स्वारी केली व तेथून बरीच लूट मिळवली. बुऱ्हाणपूर नंतर त्यांनी नंदुरबारवर स्वारी केली. १६९५ साली संताजी यांनी मुघलांचे महत्वाचे ठिकाण असलेल्या खटावला वेढा घालून त्या शहरास जिंकून घेतले. याशिवाय कर्नाटक मोहिमेत त्यांनी मुघल सरदार कासीमखान याला दोद्देगिरी पर्यंत मागे पिटाळून लावले व त्याची रसद पूर्णतः बंद केल्याने कासिमखानासहित त्याचे सैन्य मृत्युमुखी पडले. संताजी घोरपडे यांच्या कारकिर्दीत मराठ्यांना एकामागून एक विजय मिळत गेल्याने संताजी यांच्या नावाचा गवगवा प्रचंड प्रमाणात होऊ लागला. शिवाजी महाराजांच्या युद्धशैलीचा वापर करून त्यांनी मराठ्यांना अनेक विजय मिळवून दिले. संताजी घोरपड्यांनी बुऱ्हाणपूर, नंदुरबार आणि खटाव येथील विजयांनी मराठ्यांचा आत्मविश्वास वाढवला. कर्नाटक मोहिमेतील त्यांच्या यशामुळे मोगल सैन्याला मोठा धक्का बसला आणि संताजी यांचा पराक्रम मराठा इतिहासात अजरामर झाला.

मोगल इतिहासकारांचे वर्णन

खाफीखान हा मुघल इतिहासकार संताजी यांच्या पराक्रमाचे वर्णन करताना लिहितो की, मराठे सरदारांत प्रमुख म्हणजे संताजी घोरपडे व धनाजी जाधव होते. त्यांच्याकडे पंधरा वीस हजाराच्या जंगी फौजा होत्या याशिवाय इतर अनेक मराठे सरदार त्यांच्या हाताखाली होते. या दोघांमुळे बादशाही साम्राज्यावर अनेक मोठे आघात झाले. यातही प्रमुख संताजी होता. समृद्ध शहरांवर हल्ला करून त्यांचा नाश करणे व नामांकित सेनापतींवर तुटून पडणे यामुळे त्यांची खूपच प्रसिद्धी झाली. ज्याचा ज्याचा संताजींसोबत लढाई करण्याचा प्रसंग येई त्याच्या नशिबी पुढीलपैकी एक परिणाम ठरलेला असे, एकतर तो मारला जाई अथवा जखमी होऊन कैदेत सापडे अथवा त्याचा पराभव होऊन त्याचे सैन्य संपुष्टात येई. ज्या ज्या ठिकाणी संताजी युद्धाकरिता जात असत त्यांच्या मुकाबल्यास जाण्यास एकही मुघल सरदार धजावत नसे. संताजींनी शेख निजाम, सर्जाखान, लुत्फुल्लाखान, अलीखान, करीमखान, खानजादखान, जाननिसार खान, तहब्बूरखान, हमीदखान, हिम्मतखान, असदखान, कामबक्ष, झुल्फिकार खान इत्यादी अनेक मुघल सेनानींशी झुंज दिली व अनेकांना रणांगणावर ठार मारले. मोगल इतिहासकार खाफीखान यांनी संताजी घोरपड्यांच्या पराक्रमाला मान दिला, ज्यामुळे त्यांचा मराठा इतिहासातील स्थान अधिक दृढ झाले. त्यांनी अनेक मोगल सेनापतींना पराभूत करून स्वराज्याचे संरक्षण केले.

संताजी आणि गनिमी कावा

संताजींनी मुघलांच्या मनात एवढी भीती निर्माण केली की मुघलांचे घोडे जेव्हा पाणी पीत नसत तेव्हा तुम्हाला पाण्यात संताजी व धनाजी दिसतात काय असे मुघल सैनिक घोडयांना विचारीत. संताजी पराक्रमी असून रणनीतीतज्ञ् होते व प्रतिपक्षाला घेरून पूर्णतः कसे नष्ट करायचे ही कला संताजींमध्ये पुरेपूर होती. शिवाजी महाराजांनी ज्या गनिमी काव्याचा वापर करून गनिमांना धूळ चारली त्याच गनिमीकाव्याचा प्रभावी वापर संताजी यांनी केला. संताजी घोरपड्यांनी शिवाजी महाराजांच्या गनिमी कावा तंत्राचा वापर करून मोगल सैन्याला अनेकदा पराभूत केले. त्यांच्या रणनीतीमुळे मोगल सैन्यात दहशत निर्माण झाली, आणि मराठ्यांचा विजयाचा मार्ग सुकर झाला. संताजी यांच्या गनिमी काव्याच्या वापरामुळे स्वराज्याच्या सैन्याला सामरिक फायदा मिळाला.

जिंजीचा तह आणि संताजी यांची नाराजी

१६९३ साली झुल्फिकार खानाने अनेक काळ जिंजीस दिलेला वेढा काढावा यासाठी राजाराम महाराज यांनी त्याच्याशी बोलणी केली यानुसार झुल्फिकार खानाने जिंजीचा वेढा उठवून वंदिवाश येथे आपला तळ दिला. या संदर्भात संताजी व इतर मराठे सरदारांना समजल्यावर ते काहीसे नाराज झाले कारण प्रधानांच्या सल्ल्यावर राजाराम महाराजांनी हा तह केला व याबद्दल सेनापती व सरदारांना सांगण्यात आले नव्हते. राजाराम महाराजांनी मग संताजी यांची समजूत काढून सांगितले की झुल्फिकार खान व माझा गुप्त तह झाला आहे कारण औरंगजेब आता फार काळ जिवंत राहू शकत नाही त्यामुळे तो गेल्यावर गोवळकोंड्याचा प्रदेश झुल्फिकार खान व विजापूरचा प्रदेश मराठ्यांनी घ्यावा असा तह झाला आहे. यानंतर राजाराम महाराजांनी संताजी यांचे समाधान करून त्यांना महाराष्ट्रात पाठवले व जिंजीच्या संग्रामाची समाप्ती झाली. जिंजीच्या तहामुळे संताजी आणि इतर मराठा सरदारांमध्ये असंतोष निर्माण झाला, परंतु राजाराम महाराजांनी संताजी यांची समजूत काढून त्यांना महाराष्ट्रात पाठवले. या तहामुळे स्वराज्याला तात्पुरता दिलासा मिळाला, परंतु संताजी यांच्या मनात असंतोष कायम राहिला.

संताजी आणि धनाजी यांच्यातील मतभेद

संताजी घोरपडे व धनाजी जाधव यांनी एकत्र येऊन अनेक विजय संपादन केले असले तरी दोघांच्या स्वभावात खूप अंतर होते. संताजी हे शिस्तीचे पालन नेहमी करत त्यामुळे त्यांचे वर्तन न्यायी व कठोर होते या उलट धनाजी जाधव यांचा स्वभाव होता ते बहुअंशी क्षमाशील होते. संताजी घोरपडे यांना एखादा मुद्दा न पटल्यास ते राजाराम महाराजांसोबत सुद्धा वाद विवाद करत त्यामुळे 'राजेश्री स्वामीजवळ मुद्दे न घालता मर्यादेने राहावे' असा उपदेश रामचंद्रपंत अमात्य त्यांना करत. संताजी यांच्या कठोर आणि शिस्तप्रिय स्वभावामुळे त्यांचे आणि धनाजी जाधव यांच्यात मतभेद निर्माण झाले. संताजी यांनी राजाराम महाराजांशी वाद घातल्यामुळे स्वराज्याच्या अंतर्गत एकजुटीवर परिणाम झाला. रामचंद्रपंत अमात्य यांनी संताजी यांना समजावण्याचा प्रयत्न केला, परंतु त्यांचा स्वभाव बदलला नाही.

संताजी आणि राजाराम महाराज यांच्यातील वाद

संताजी यांच्या या स्वभावामुळे एक दिवस बहुदा राजाराम महाराजांसोबतही त्यांचा वाद झाला. जेधे शकवलीत लिहिले आहे की "चैत्रमासी राजाराम महाराजांच्या दर्शनास संताजी घोरपडे चंदीस गेले. ज्येष्ठ मासी बिघडोन कंची अलीकडेच भांडण झाले". १६९६ मध्ये संताजी घोरपडे राजाराम महाराजांवर नाराज होऊन आपल्या वीस हजार सैन्यासहित किल्ल्याबाहेर पडणे राजाराम महाराजांना आवडले नाही त्यामुळे संताजी स्वतंत्र होण्याचा विचार करत आहेत असे वाटून त्यांनी धनाजी जाधव, अमृतराव निंबाळकर, हणमंतराव घोरपडे इत्यादी सरदारांसोबत संताजी घोरपड्यांवर हल्ला करण्यासाठी जिंजीबाहेर पडले. कांचीपुरमजवळ ही लढाई झाली मात्र या लढाईत राजाराम महाराजांचा पराभव होऊन अमृतराव निंबाळकर यांना हत्तीच्या पायाखाली देण्यात आले. संताजी यांनी आपल्या सैन्याच्या बळावर राजाराम महाराजांचा पराभव केला, परंतु यामुळे स्वराज्याच्या अंतर्गत एकजुटीला मोठा धक्का बसला. कांचीपुरमच्या लढाईत संताजी यांनी आपले सामर्थ्य दाखवले, परंतु यामुळे त्यांचे आणि राजाराम महाराज यांच्यातील संबंध ताणले गेले.

संताजी यांचा पश्चाताप आणि निष्ठा

दुसऱ्याच दिवशी संताजी घोरपडे आपले हात स्वतःच बांधून राजाराम महाराजांच्या भेटीस गेले आणि झाल्या प्रकाराबद्दल क्षमा मागितली. मी तुमचाच सेवक आहे पण तुम्ही धनाजी यांना माझ्याबरोबर दर्जा देत होता म्हणून मला असे करणे भाग पडले असे म्हणून यापुढे तुम्ही जसे सांगाल तसे मी वागेन असे म्हणून त्यांनी राजाराम महाराजांना मुक्त केले आणि जिंजीच्या किल्ल्यात सुखरूप जाण्याची व्यवस्था केली. याचवेळी झुल्फिकार खान हा संताजी यांनी राजाराम महाराजांना आपल्या ताब्यात द्यावे यासाठी प्रयत्न करत होता मात्र संताजी यानी त्याचे प्रलोभन धिक्कारले. संताजी यांनी आपल्या चुकीची जाणीव होताच राजाराम महाराजांची क्षमा मागितली आणि स्वराज्याप्रती आपली निष्ठा दाखवली. झुल्फिकार खानाच्या प्रलोभनांना न जुमानता त्यांनी स्वराज्याचे रक्षण केले, ज्यामुळे त्यांचा स्वराज्याप्रतीचा समर्पणभाव दिसून आला.

संताजी यांचे पतन

मात्र यानंतरही दुर्दैवाने राजाराम महाराजांचा संताजी घोरपडे यांच्यावरील लोभ कमी होऊन त्यांनी सेनापती पद धनाजी जाधव यांना देऊन संताजी यांच्याकडील सरदार व सैन्य यांना आपल्याकडे बोलावून घेतले त्यामुळे संताजी घोरपडे यांचे बळ कमी होत गेले. एवढे होऊनही संताजी घोरपडे अपुऱ्या सैन्यबळावर झुल्फिकार खानाशी टक्कर देत राहिले मात्र हळूहळू संताजी त्यांच्याजवळील बरीच फौज काढून घेण्यात आल्याने निराश होऊन संताजी महाराष्ट्राकडे निघाले. राजाराम महाराजांनी संताजी यांच्याकडील सेनापती पद काढून घेऊन धनाजी जाधव यांना दिले, ज्यामुळे संताजी यांचे मनोधैर्य खचले. त्यांचे सैन्य आणि सरदार कमी झाल्याने त्यांना मराठा सैन्याच्या अंतर्गत संघर्षाला सामोरे जावे लागले.

संताजी यांचा दुर्दैवी अंत

संताजी कर्नाटकातून महाराष्ट्राकडे निघाल्यावर राजाराम महाराजांनी धनाजी जाधव व हणमंतराव निंबाळकर यांना त्यांच्या मागावर धाडले. हणमंतराव यांचे बंधू अमृतराव यांना संताजी यांनी हत्तीच्या पायी दिल्याने सुडाची भावना त्यांच्या मनात होती अशावेळी धनाजी यांनी हणमंतराव यांना आपल्या फौजेच्या आघाडीवर ठेवून वेगाने स्वतः संताजींच्या मागावर निघाले. कर्नाटक व महाराष्ट्राच्या सीमाप्रांतात धनाजी यांनी संताजी यांना गाठले व अगोदरच संताजी यांची बरीचशी फौज धनाजी यांना मिळाल्याने व धनाजी यांचीं हणमंतराव यांच्यासोबत असलेली फौज एकत्र येऊन संताजी व त्यांच्या अपुऱ्या फौजेवर तुटून पडली आणि त्यांचा पराभव केला. या लढाईत उरले सुरले सर्व सैन्य परागंदा झाले व सामानही लुटले गेले. या नंतर हताश संताजी साताऱ्याजवळील शिंगणापूर येथील डोंगरात आश्रयास आले मात्र धनाजी यांनी अजूनही त्यांची पाठ सोडली नव्हती. इकडे औरंगजेबाच्या हुकुमाने गाजीउद्दीन खान सुद्धा आपली फौज घेऊन संताजी यांच्या मागावर आल्याने एकाबाजूस राजाराम महाराजांची फौज व दुसऱ्या बाजूस मुघलांची फौज अशा दुहेरी पेचात ते सापडले. संताजी यांना मराठा आणि मोगल सैन्याच्या दुहेरी हल्ल्यांना सामोरे जावे लागले, ज्यामुळे त्यांची अवस्था बिकट झाली.

संताजी यांचा मृत्यू

१६९७ च्या आषाढ महिन्यात संताजी शंभू महादेव डोंगरातील आपल्या तळावरून ओढ्यावर आंघोळीस आले व सूर्यास अर्ध्य देण्यासाठी डोळे मिटून पूर्वेस ध्यानस्थ झाले असता जवळपास दबा धरून बसलेल्या मुघल सैन्यातील नागोजी माने यांच्या मारेकऱ्यांनी तलवारीने प्राणघातक हल्ला करून त्यांना ठार मारले व अशा रीतीने खुद्द औरंगजेबाच्या छावणीवर हल्ला करून तिचे कळस कापणाऱ्या मराठ्यांच्या अतिशय पराक्रमी सेनापतीचा दुर्दैवी मृत्यू झाला. संताजी घोरपड्यांचा मृत्यू हा मराठा इतिहासातील एक दुखद घटना आहे. मोगल सैन्याच्या हल्ल्यामुळे आणि मराठा सैन्याच्या अंतर्गत मतभेदांमुळे त्यांचा अंत झाला, परंतु त्यांचा पराक्रम आणि स्वराज्याप्रती निष्ठा मराठा इतिहासात अजरामर आहे.

संताजी घोरपड्यांनी स्वराज्याच्या संकटकाळात मराठ्यांना एकामागून एक विजय मिळवून दिले. त्यांनी औरंगजेबाच्या छावणीवर हल्ला करून मोगल साम्राज्याला हादरवले, रायगडावरील वेढा तोडला, आणि बुऱ्हाणपूर, नंदुरबार, खटाव येथे विजय मिळवले. त्यांनी शिवाजी महाराजांच्या गनिमी काव्याचा प्रभावी वापर करून मोगल सैन्याला अनेकदा पराभूत केले.