जंजिऱ्याचे सिद्दी व मराठे: एक ऐतिहासिक संघर्ष

जंजिऱ्याचे सिद्दी आणि मराठे यांच्यातील संघर्ष हा मराठ्यांच्या इतिहासातील एक महत्त्वाचा अध्याय आहे. सिद्दी, जे सुरुवातीस निजामशहा, नंतर आदिलशहा आणि कालांतराने मोगलांचे मांडलिक होते, त्यांना इंग्रज आणि पोर्तुगीज यांचीही मदत मिळत होती. या सिद्दींनी मराठ्यांच्या स्वराज्याला नेहमीच आव्हान दिले. विशेषत: कोकणातील नागोठणे, पेण, पनवेल यासारख्या भागांमध्ये त्यांनी उपद्रव निर्माण केले. या लेखात आपण सिद्दी आणि मराठे यांच्यातील संघर्ष, शिवाजी महाराजांची युद्धनीती आणि त्यांच्या खांदेरी-उंदेरीवरील वर्चस्वाचा इतिहास पाहणार आहोत.

सिद्दींचा इतिहास आणि त्यांचे मराठ्यांशी वैर

जंजिऱ्याचे सिद्दी हे आफ्रिकन वंशाचे समुद्री योद्धे होते, ज्यांनी कोकणातील जंजिरा किल्ल्यावर आपले वर्चस्व प्रस्थापित केले होते. सिद्दी सुरुवातीस निजामशहा आणि आदिलशहा यांच्या अधिपत्याखाली होते, परंतु नंतर ते मोगलांचे मांडलिक बनले. त्यांना इंग्रज आणि पोर्तुगीज यांच्याकडूनही पाठबळ मिळत असे, ज्यामुळे त्यांचे सामर्थ्य वाढले. सिद्दींचा मराठ्यांशी संघर्ष हा प्रामुख्याने कोकणातील बंदर आणि व्यापारी मार्गांवर नियंत्रण ठेवण्यासाठी होता. सिद्दींनी मराठ्यांच्या ताब्यातील गावांना वारंवार उपद्रव केला, ज्यामुळे शिवाजी महाराजांना त्यांच्याविरुद्ध कठोर पावले उचलावी लागली.

सिद्दींची कुरापत आणि शिवाजी महाराजांचा प्रतिसाद

१६७३ च्या ऑक्टोबर महिन्यात सिद्दींनी मराठे आणि ब्रिटिशांना एकाच वेळी त्रास देण्यासाठी करंजा, नागोठणे आणि पेण नद्यांच्या मुखाशी ठाणी बांधून सर्व महत्त्वाचे व्यापारी मार्ग बंद केले. यामुळे मराठ्यांचा व्यापार आणि सामान्य जनतेचे जीवनमान प्रभावित झाले. सिद्दी संबळने १० ऑक्टोबर १६७३ रोजी इंग्रजांची परवानगी न घेता मुंबई बंदरात प्रवेश केला आणि कुर्ला परिसरातील स्वराज्याची ठाणी उद्ध्वस्त केली. त्याने अनावश्यक रक्तपात करून माणसे, स्त्रिया आणि मुले यांना गुलाम बनवून मुंबईत नेले.

या घटनेची माहिती मिळताच शिवाजी महाराजांनी रायगडावरून शंभर सैनिकांची तुकडी पाठवली. या सैनिकांनी सिद्दीच्या माणसांना चकित करून त्यांचा पराभव केला. शिवाजी महाराजांनी सिद्दीच्या या कृत्याचा बदला घेण्यासाठी ३००० सैनिकांचे फौजफाटा सिद्दीवर पाठवला, ज्यामुळे सिद्दीच्या अनेक माणसांचा मृत्यू झाला आणि अनेक जखमी झाले.

इंग्रज आणि सिद्दी यांचे संबंध

सिद्दींना मुंबई बंदरात आश्रय देण्याच्या इंग्रजांच्या भूमिकेमुळे शिवाजी महाराज संतप्त झाले. १८ एप्रिल १६७३ रोजी त्यांनी इंग्रजांना एक खडखडीत निरोप पाठवला:

"सिद्दीला बंदरात जागा दिल्यास मी तुमच्याशी युद्ध करून बादशाही (सिद्दीचे) आरमार जाळण्याचा शक्य तितका प्रयत्न करेन, आणि मुंबई बेट घेण्याकरिता डचांना १०,००० सैन्याची कुमक करेन. याकरिता सिद्दीला अजिबात थारा देऊ नये."

या धमकीमुळे इंग्रजांची चांगलीच गोची झाली. सिद्दीच्या मुंबईतील उपस्थितीमुळे शिवाजी महाराजांनी नागोठणे, पेण आणि इतर भागांतून सरपण आणि धान्याच्या निर्यातीवर बंदी घातली. यामुळे इंग्रजांना पोर्तुगीज मुलुख आणि भटकळ येथून अन्नसामग्री आयात करावी लागली. याच काळात, १५ डिसेंबर १६७३ रोजी मुंबईने इंग्लंडला पत्र लिहून सिद्दीच्या कृत्यांमुळे व्यापारात येणाऱ्या अडचणींची माहिती दिली. त्यात असे नमूद केले गेले की, सिद्दीने नागोठण्याच्या खाडीवर ठाणी बसवल्याने मजूर मिळणे अशक्य झाले आणि पाण्याखालची जमीन भराव टाकून दुरुस्त करण्याचे कामही यशस्वी होऊ शकले नाही.

खांदेरी-उंदेरीचा संघर्ष

सिद्दीच्या कुरापतींना आळा घालण्यासाठी शिवाजी महाराजांनी खांदेरी बेटावर कब्जा केला. १६७९ मध्ये मराठ्यांनी खांदेरी ताब्यात घेतल्यानंतर मायनाक भंडारी आणि दर्यासारंग यांनी बेटाभोवती माती आणि दगडांची मजबूत भिंत बांधण्यास सुरुवात केली. सिद्दीला हे सहन झाले नाही, आणि त्याने खांदेरीवर तोफगोळ्यांचा मारा सुरू केला. यामुळे मराठ्यांचे आरमार नागोठणे बंदरात आश्रयासाठी गेले. खांदेरी बेट मुंबईच्या समोर असल्याने मराठ्यांना मुंबईवर लक्ष ठेवण्यासाठी ते सोयीचे होते, ज्यामुळे इंग्रजांनाही धोका निर्माण झाला.

इंग्रजांनी खांदेरी ताब्यात घेण्यासाठी केगविन आणि गेप यांच्या नेतृत्वाखाली डोवर आणि रिव्हेंज ही जहाजे पाठवली. या हल्ल्यात डोवर जहाज मराठ्यांच्या हाती लागले आणि कॅ. गेप ठार झाला. मात्र, रिव्हेंज जहाजाने मराठ्यांच्या गुराबांचा नागोठण्यापर्यंत पाठलाग केला. दोनच दिवसांनी मराठ्यांनी पुन्हा हल्ला करून इंग्रज आणि सिद्दी यांच्या संयुक्त आरमाराचा पराभव केला. सिद्दीचा डाव लक्षात आल्यावर इंग्रजांनी खांदेरीचा नाद सोडला.

सिद्दीने उंदेरी बेट ताब्यात घेऊन तिथे किल्ला बांधायला सुरुवात केली. उंदेरीच्या तोफांनी मराठ्यांच्या थळच्या तोफांना प्रत्युत्तर दिले. यामुळे शिवाजी महाराजांनी आरमारप्रमुख दौलतखान यांना ५००० सैन्यासह उंदेरीवर हल्ला करण्याचे आदेश दिले.

मराठे आणि इंग्रज यांच्यातील तह

१६७४ मध्ये मराठे आणि इंग्रज यांच्यात तहाची बोलणी सुरू झाली. शिवाजी महाराजांनी यापूर्वीच्या तहावर शिक्कामोर्तब केले नव्हते, त्यामुळे नवीन तहासाठी नारायण शेणवी आणि हेन्री ऑक्झेंडन यांना रायगडावर पाठवण्यात आले. या तहाची कलमे शिवाजी महाराजांनीच तयार केली, आणि इंग्रजांना ती मान्य करावी लागली. या तहामुळे मराठ्यांचा कोकणातील व्यापार वाढला, आणि राजापूर वखारीचे नुकसान भरून निघाले.

सिद्दींच्या कुरापती आणि मराठ्यांचा प्रतिकार

१६७७ च्या नोव्हेंबरमध्ये सिद्दी कासिम पुन्हा नागोठणे आणि पेणच्या खाडीत उतरला आणि रहिवाशांना पकडून भंगीकाम आणि अंगमेहनतीची कामे करायला लावली. १६७८ मध्ये तो विश्रांतीसाठी मुंबईला परतला. याचा बदला घेण्यासाठी शिवाजी महाराजांनी दौलतखान याला ४००० सैन्यासह पनवेलला पाठवले, परंतु प्रतिकूल हवामानामुळे ते खाडी ओलांडू शकले नाहीत.

१६७९ मध्ये मराठ्यांनी ब्रिटिशांची १५ गलबते पकडून नागोठण्याच्या बंदरात ठेवली, ज्यामुळे ब्रिटिशांचे २०,००० रुपयांचे नुकसान झाले. ब्रिटिशांनी पुढील वर्षी छोट्या होड्यांद्वारे गलबते परत मिळवण्याचा प्रयत्न केला, परंतु निकल्सने फक्त चार गलबते पळवली.

मुंबईच्या डेप्युटी गव्हर्नरने चौलच्या सुभेदार बहिरोपंत यांना याबाबत विचारणा केली. बहिरोपंत यांनी उत्तर दिले:

तुमच्या बेटावरील व्यापाऱ्यांच्या गलबतांबाबत तुम्ही विचारणा केली, नेहमीप्रमाणे सरपणाकरिता तुमची गलबते आमच्या परिसरात येतात तशीच ती आली व आमच्या अधिकाऱ्यांनी ती पकडली व मला सांगितले. त्याबद्दल आम्हाला असे सांगायचे आहे की इंग्रज व मराठे यांचा सलोखा चालतो; या सबबीखाली आमच्याकडून जाणारे सरपण, धान्य इत्यादी मालाचा फायदा आमचा शत्रू सिद्दी याला राजरोसपणे मिळतो हे चमत्कारिक वाटते. हा सिद्दी आमच्या मुलुखात हल्ले करून आमच्या जनतेला पकडून नेऊन आम्हाला फार त्रास देतो. त्याच्याशी युद्ध करण्यासाठी शिवाजी महाराजांनी मला या भागाचा सुभेदार म्हणून नेमले आहे. दौलतखानाच्या आरमाराशी सहाय्य करण्याकरिता ५००० सैन्य तुमच्या बेटावर (मुंबई) पाठविण्याचा माझा विचार होता. आणि सिद्दीला तुम्ही ज्याप्रमाणे सारखा आश्रय देता त्याप्रमाणे दौलतखानासही तुमच्या बेटावर आश्रय मिळण्यास काहीच हरकत नव्हती. पोर्तुगीजांनीदेखील सिद्दीला इंग्रजांसारखी सामुग्री व रसद पुरवून किंवा त्याचे रक्षण करून मदत केली नाही हे मला तुमच्या लक्षात आणून देणे भाग आहे. सिद्दीला तुमच्याकडे आश्रय मिळाल्याने त्याला आमच्या मुलुखात म्हणजे नागोठणे व पेण परिसरात शिरून त्रास देणे सुलभ जाते. तरी तुम्ही त्याला आश्रय देता कामा नये, याबद्दल तुमच्याकडून जे उत्तर येईल ते शिवाजी महाराज व अण्णोजीपंत यांच्याकडे पाठवून देईन.

शिवाजी महाराजांची युद्धनीती

शिवाजी महाराजांनी सिद्दी आणि इंग्रज यांच्या संयुक्त शक्तींना तोंड देण्यासाठी आपली युद्धनीती अतिशय प्रभावीपणे वापरली. त्यांनी खांदेरी बेट काबीज करून मुंबईवर लक्ष ठेवण्याची रणनीती आखली. सिद्दीच्या उंदेरीवरील किल्ल्याला प्रत्युत्तर देण्यासाठी त्यांनी दौलतखान याला हल्ल्याचे आदेश दिले. शिवाजी महाराजांनी सिद्दी आणि इंग्रज यांना एकाच वेळी तोंड देण्यासाठी आपले आरमार आणि सैन्य यांचा सुयोग्य वापर केला.