मलिक अहमद निजामशाह - अहमदनगरच्या निजामशाहीचा संस्थापक

बहामनी राज्याच्या पतनानंतर त्या राज्याची पाच शकले उडून दक्षिण भारतात ज्या पाच शाह्या उदयास आल्या त्यापैकी एक प्रमुख राजवट म्हणजे निजामशाही. महाराष्ट्रातील एक मध्ययुगीन राजवट असलेली निजामशाही अहमदनगर येथील राजधानीचे स्थळ असल्याने अहमदनगरची निजामशाही म्हणून सुद्धा ओळखले जाते.

निजामशाहीचा उदय आणि स्थापना

इसवी सन १४८९ ते इसवी सन १६३६ अशी एकूण १४७ वर्षे निजामशाही महाराष्ट्रातील एका मोठ्या भागावर अमल करून होती व या राज्याचा संस्थापक अहमद निजामशाह बहिरी हा होता. निजामशाही राज्य हे मुस्लिम राज्य असले तरी या राज्याचा संस्थापक अहमद निजामशाह हा पूर्वी हिंदू असून ब्राह्मण कुळातील होता. अहमद निजामशहाच्या अजोबाचे नावं बहिरंभट असे असून तो गोदावरी नदीच्या उत्तरेकडील वऱ्हाड प्रांतातील पाथरी या शहराचा देशपांडे होता. या पार्श्वभूमीने निजामशाही च्या उदयाला एक अनोखी ऐतिहासिक किनार दिली.

बहामनी काळातील पार्श्वभूमी

बहामनी राज्य काळात पडलेल्या दुर्गादेवीच्या दुष्काळात बहिरंभट आपल्या तिमाजी या पुत्रास घेऊन विजयनगर येथे गेला असता बहामनी सुलतानाच्या शिपायांनी विजयनगरच्या स्वारीत तिमाजी यास कैद केले आणि त्याचे धर्मांतर केले आणि त्यास मलिकनायन हे नाव दिले. तिमाजी उर्फ मलिकनायन याने पुढे बहामनी राज्यात चाकरी सुरू केली आणि आपल्या कर्तबगारीवर आणि बहामनी राज्याचा कारभारी खान जहान याच्या शिफारशीवरून सुलतान महमद याने त्याची निजाम या मोठ्या पदावर बढती केली. या काळात मलिकनायन यांनी आपली बुद्धिमत्ता आणि निष्ठा दाखवली, ज्यामुळे त्यांचे कुटुंब बहामनी दरबारात प्रभावशाली बनले.

निजामशाहीचा संस्थापक: अहमद निजामशाह

निजामउल्मुल्क यास मलिक अहमद नामक एक पुत्र होता व त्याने पुत्राची नेमणूक आपल्या पदावर करून स्वतः दरबारात राहिला आणि कट कारस्थान करून ज्याने त्यास वर आणले अशा खानजहान याचाच खून घडवून आणला आणि राज्याचा कारभारी झाला. कारभारी पद पाहत असताना निजाम उल मुल्क याने स्वतःचा मोठा फायदा करत बीड आणि काही जिल्हे आपल्या जहागिरीत घेतले आणि मलिक अहमद याची दौलताबाद सुभ्यावर स्थापना केली. पुढे बहामनी सुलतानाच्या सांगण्यावरून निजाम उल् मुल्क याची हत्या झाल्यावर मलिक अहमद याने बंड करून स्वतःस स्वतंत्र घोषित केले आणि निजामशाह ही पदवी स्वतःस लावून घेतली व निजामशाही या राज्याची स्थापना केली. मलिक अहमद याचे आजोबा हिंदू असल्याने त्याने स्वतःच्या नावात बहिरी असे त्यांचे नाव लावले आणि पुढे ही परंपरा कायम राहिली.

निजामशाहीचा विस्तार आणि युद्धे

याच्या कारकीर्दीत याने कोंढाणा, लोहगड, शिवनेरी आणि कोकणातील जंजिरा आणि इतर अनेक किल्ले, चंदन वंदन आदी असंख्य किल्ले ताब्यात घेतले होते. बहामनी सुलतानाने जेव्हा अहमद निजामशहावर स्वारी केली त्यावेळी निजामशाहने बहामनी सुलतानाचाच दारुण पराभव करून दौलताबाद आणि जुन्नर यांच्या मध्यभागी अहमदनगर नावाचे नावे शहर निर्माण केले आणि त्यास राजधानीचे स्थळ बनवले. या किल्ल्यांनी आणि अहमदनगर शहराने निजामशाही ची ताकद वाढवली आणि मराठवाड्याच्या इतिहासात महत्त्वपूर्ण स्थान मिळवले.

अहमद निजामशाह यांचा वारसा

१५०८ साली अहमद निजामशाह बहिरी याचा मृत्यू झाला. निजामशाही राज्याचा संस्थापक आणि एक उत्तम शासक म्हणून अहमद निजामशाह प्रसिद्ध आहे. त्यांनी निजामशाही चा पाया मजबूत केला आणि मराठवाड्याच्या राजकीय आणि सांस्कृतिक इतिहासात आपले नाव अजरामर केले. निजामशाही ने मध्ययुगीन भारत मध्ये एक वेगळी ओळख निर्माण केली, आणि अहमदनगर हे शहर त्यांच्या योगदानाचे प्रतीक बनले.

निजामशाहीचे ऐतिहासिक महत्त्व

निजामशाही ही महाराष्ट्रातील एक मध्ययुगीन राजवट होती, जी इसवी सन १४८९ ते १६३६ पर्यंत १४७ वर्षे टिकली. अहमद निजामशाह बहिरी यांच्या नेतृत्वाखाली या राज्याने कोंढाणा, लोहगड, शिवनेरी, जंजिरा, चंदन वंदन यांसारखे किल्ले ताब्यात घेऊन आपली ताकद वाढवली. अहमदनगर हे राजधानीचे स्थळ बनले आणि निजामशाही चा प्रभाव दक्षिण भारतात पसरला. निजामशाही च्या उदयाने मराठवाड्याचा इतिहास समृद्ध झाला, आणि अहमद निजामशाह यांचे योगदान आजही स्मरणात आहे. निजामशाही चा इतिहास भारताच्या गौरवशाली इतिहासातील एक महत्त्वाचा अध्याय आहे, जो इतिहासप्रेमींसाठी आणि मध्ययुगीन भारताच्या अभ्यासकांसाठी अमूल्य आहे.