बाळंभट देवधर - मल्लखांब खेळाचे जनक: जीवन, कार्य आणि वारसा

भारताच्या मातीत निर्माण झालेला एक मर्दानी खेळ म्हणजे मल्लखांब. मल्लखांब या खेळात भारतातील पुरुष व स्त्रियांनी उत्तम कामगिरी करून भारताचे नाव जगभरात गाजवले आहे. मल्लखांब हा खेळ केवळ शारीरिक ताकदेचा नाही, तर सांस्कृतिक वारसाही आहे. या लेखात आम्ही बाळंभट देवधर यांचे जीवन, त्यांच्या मल्लखांब खेळाच्या शोधाचे रहस्य आणि त्यांच्या योगदानाबद्दल सविस्तर माहिती देणार आहोत. चला, या मल्लविद्येच्या जनकाच्या प्रेरणादायी प्रवासाला सुरुवात करूया.

बाळंभट देवधर यांचा प्रारंभिक जीवन आणि शिक्षण

अशा या मल्लखांबाचे जनक म्हणजे बाळंभट देवधर. बाळंभट देवधर यांचा जन्म १७८० साली नाशिक जिल्ह्यातील निफाड तालुक्यातील कोठुरे या गावी झाला. बाळंभट यांच्या वडिलांचे नाव जनार्दन असे होते. कोठुरे हे गाव नाशिक जिल्ह्यातील ऐतिहासिक आणि सांस्कृतिक दृष्ट्या समृद्ध ठिकाण आहे, जिथे पारंपरिक शिक्षण आणि शारीरिक प्रशिक्षणाला विशेष महत्व होते. बाळंभट यांच्या काळात पेशव्यांचे आप्त असलेले बर्वे यांच्याकडे बाळंभट यांचे वडील जनार्दन हे कामास होते. जनार्दन हे एक विश्वासू कर्मचारी होते आणि त्यांच्या कुटुंबाला पेशव्यांच्या दरबाराशी जोडलेले होते, ज्यामुळे बाळंभट यांचे लहानपणीच पेशवाई संस्कृतीशी नाते निर्माण झाले.

बाळंभट यांनी आपल्या गावीच वेदाचे अध्ययन पूर्ण केले व थोडे मोठे झाल्यावर १७९६ च्या सुमारास जनार्दनपंत बाळंभट यांना घेऊन पुण्यास आले. पुणे हे त्या काळी पेशव्यांचे राजकीय आणि सांस्कृतिक केंद्र होते, जिथे कला, विद्या आणि मल्लविद्या यांचा उत्कर्ष होता. लहानपणापासून व्यायामाची आवड असल्याने पुण्यास आल्यावर त्यांनी प्रसिद्ध पहेलवान राघोबा वस्ताद यांच्या तालमीत प्रवेश घेतला. राघोबा वस्ताद हे त्याकाळी पुण्यातील प्रमुख बावन्न पेहेलवानांमध्ये एक असून त्यांना पेशव्यांचा आश्रय होता. राघोबा यांच्या तालमीत कुस्ती, मुष्टीबाजी आणि शारीरिक व्यायामाचे प्रशिक्षण मिळत असे, ज्याने बाळंभट यांच्या व्यक्तिमत्त्वावर गहिरा प्रभाव पाडला.

बाळंभट यांचा पहेलवान म्हणून उदय

एक दिवस असे झाले की राघोबा वस्ताद यांच्या तालमीतील चेला सदू याने राघोबा वस्ताद यांच्या विरुद्ध पक्षात सामील होऊन थेट राघोबा यांनाच कुस्तीचे आव्हान दिले. यावेळी राघोबांचे वय झाले असल्याने व ते थकलेले असल्याने त्यांनी हे आव्हान स्वीकारण्यासाठी बाळंभट यांना तयार केले. यानंतर बाळंभट आणि सदू या दोघांमधील झालेल्या कुस्तीमध्ये बाळंभट यांनी सदुस चितपट केले आणि आपल्या गुरूस खऱ्या अर्थी गुरुदक्षिणा दिली. ही घटना बाळंभट यांच्या कारकिर्दीमधील कलाटणी देणारा क्षण ठरला. त्यांच्या शारीरिक ताकदीने आणि चतुराईने सर्वांना प्रभावित केले.

या घटनेनंतर बाळंभट यांना पहेलवान म्हणून खऱ्या अर्थी ओळख प्राप्त झाली आणि त्यांना पुण्याच्या पेशवे दरबारात राजाश्रय मिळाला. पेशव्यांनी त्यांच्या कौशल्याला ओळखून त्यांना आर्थिक आणि सामाजिक मदत दिली, ज्यामुळे बाळंभट यांनी पुढे मल्लविद्येच्या प्रसारात महत्वाची भूमिका बजावली. त्यांचा हा प्रवास केवळ वैयक्तिक यश नव्हे, तर भारतीय मल्लविद्येच्या संवर्धनाचा पाया होता.

बाळंभट यांचा अजिंक्यपदाचा विजय

त्याकाळी हैदराबादच्या निजामाच्या राज्यात अली आणि गुलाब नावाचे दोन प्रसिद्ध पहेलवान होते व त्यांच्याकडे निजामाच्या राज्यातील अजिंक्यपत्र होते. हे दोघे पहेलवान तेव्हा निजामाच्या आश्रयास आले. अली आणि गुलाब हे एके दिवशी पुण्यात आपले अजिंक्यपत्र घेऊन आले आणि पेशव्यांची भेट घेऊन त्यांना म्हणाले की आम्ही निजामाच्या राज्यातील अजिंक्य पहेलवान आहोत आणि आपल्या राज्यात जर कोणी आम्हाला आव्हान देणारा असेल तर त्यास आमच्यासोबत कुस्ती लढण्याची परवानगी द्यावी अथवा आम्हाला येथून सुद्धा अजिंक्यपत्र द्यावे. हे आव्हान पेशव्यांसाठी प्रतिष्ठेचा प्रश्न बनला.

यावेळी पेशव्यांच्या डोळ्यासमोर बाळंभट यांचे नाव आले मात्र या कुस्तीच्या तयारीकरिता बाळंभट यांनी पेशव्यांकडे सहा महिन्याची मुदत मागितली आणि बाळंभट यांनी या सहा महिन्यात कुस्तीची उत्तम तालीम घेतली. या काळात त्यांनी आपल्या शारीरिक आणि मानसिक ताकदीवर काम केले. या कुस्तीपूर्वी बाळंभट हे सप्तश्रुंगी गडावर गेले व तेथे जाऊन त्यांनी ध्यानधारणा केली व यावेळी साक्षात सप्तशृंगी व मल्लविद्येचे देव श्री हनुमान यांचा अनुग्रह मिळाला. सप्तश्रुंगी गड हे नाशिकजवळील एक पवित्र स्थळ आहे, जिथे बाळंभट यांनी आध्यात्मिक शक्ती मिळवली, जी त्यांच्या यशाचे गुपित बनले.

त्यानंतर पुणे येथे मोठ्या मैदानात बाळंभट आणि अली यांची कुस्ती ठरली आणि ही कुस्ती पाहण्यासाठी प्रचंड गर्दी झाली होती. ही कुस्ती सुरु असताना बाळंभट यांनी एक स्वतःहून शोधून काढलेला डाव टाकून अलीला चितपट केले. अलीसारखा पहेलवान चितपट झालेला पाहून गुलाब या पेहेलवानाची बाळंभट यांच्यासोबत कुस्ती खेळण्याची हिम्मत झाली नाही आणि बाळंभट यांना अजिंक्यपत्र प्राप्त झाले. हा विजय बाळंभट यांच्या मल्लविद्या कौशल्याचा आणि धैर्याचा परिचय देतो.

बाळंभट यांचा मल्लखांबाचा शोध आणि प्रसार

अलीला चितपट करणारे पहेलवान म्हणून बाळंभट संपूर्ण देशभरात प्रसिद्ध झाले आणि त्यांच्या तालमीत शिक्षण घेण्यासाठी देशोदेशीहून शिष्य येऊ लागले. बाळंभट यांच्या तालमीत सर्व धर्माच्या पेहेलवानांना स्थान असे आणि त्यांच्या तालमीत तयार झालेल्यांमध्ये त्याकाळातील काशीचे प्रख्यात पहेलवान कोंडभट गोडबोले, अच्युतानंद स्वामी, बाळंभट यांचे पुत्र नारायण गुरु, टक्के जमाल आणि त्यांचे शिष्य जुम्मादादा ही नावे प्रख्यात आहेत. ही तालिम सर्वांसाठी खुली होती, जिने मल्लविद्येची समानता आणि एकता दाखवली.

बाळंभट यांनी मल्लविद्येचे प्रचार व प्रसार केलाच मात्र त्यांनी मल्लखांब हा प्रकार स्वतःहून शोधून काढला व आजही या खेळाचे अनेक अनुयायी फक्त भारतातच नव्हे तर जगभरात आढळून येतात. मल्लखांब हा खेळ लाकडी खांबावर विविध आसने आणि कसरती करण्याचा प्रकार आहे, जो बाळंभट यांच्या सर्जनशीलतेचा परिणाम आहे. त्यांनी हा खेळ शारीरिक ताकद, लवचिकता आणि संतुलन यांचा समन्वय साधण्यासाठी विकसित केला. आज मल्लखांब आंतरराष्ट्रीय स्तरावर खेळला जातो आणि २०१९ मध्ये याला आशियाई इंडोर गेम्समध्ये मान्यता मिळाली आहे.

बाळंभट देवधर यांचे निधन आणि वारसा

१८५२ साली बाळंभट देवधर यांचे निधन झाले मात्र मल्लखांब या विद्येचे जनक म्हणून बाळंभट यांचे नाव अजरामर आहे. त्यांच्या निधनानंतर त्यांचे शिष्य आणि पुत्र नारायण गुरु यांनी मल्लखांबाचा प्रसार पुढे नेला. आजही महाराष्ट्र, गुजरात आणि कर्नाटकसारख्या राज्यांमध्ये मल्लखांब प्रशिक्षण केंद्रे आहेत. हा खेळ केवळ खेळ नाही, तर भारतीय संस्कृतीचा अभिमान आहे.

मल्लखांब आजच्या तरुणांमध्ये लोकप्रिय होत आहे, विशेषतः जिम्नॅस्टिक आणि योग प्रशिक्षणात. "मल्लखांब खेळ कसा खेळायचा" शिकण्यासाठी अनेक व्हिडिओ आणि प्रशिक्षक उपलब्ध आहेत. बाळंभट यांच्या कार्याने भारतीय खेळ संस्कृतीला जागतिक व्यासपीठ मिळाले आहे.