माथेरान: थंड हवेचे प्रसिद्ध पर्यटनस्थळ

हिरविकंच वनश्री, उंचच उंच डोंगर आणि तेवढ्याच खोल दऱ्या, आरोग्यदायक आणि उत्साहवर्धक हवामान, मोहक सृष्टीसौंदर्य, आणि मुंबईचं सान्निध्य यामुळे माथेरानला या थंड हवेच्या ठिकाणाला विशेष महत्त्व प्राप्त झालं आहे. मुंबईकरांसाठी माथेरान हे सर्वात जवळचं पर्यटनस्थळ असल्याने सुट्टीच्या दिवशी अथवा वीकेंडला माथेरान हाउसफुल असतं. सह्याद्रीच्या कुशीत वसलेले हे गिरिस्थान निसर्गप्रेमी, साहसप्रेमी, आणि शांतता शोधणाऱ्यांसाठी आदर्श आहे. नेरळ-माथेरान मिनीट्रेन, शार्लोट तलाव, आणि विविध पॉइंट्स यामुळे माथेरान महाराष्ट्रातील सर्वात लोकप्रिय पर्यटनस्थळांपैकी एक आहे. यात माथेरानचा इतिहास, प्रमुख आकर्षणे, आणि पर्यटन टिप्स यांचा सखोल आढावा घेतला आहे.

माथेरानचा इतिहास

महाबळेश्वर, चिखलदरा, आणि इतर थंड हवेच्या ठिकाणांप्रमाणेच माथेरानची ख्याती सर्वत्र वाढली असली, तरी १८५० पर्यंत माथेरान कोणासही ज्ञात नव्हतं. मे १८५० मध्ये मुंबई नागरी सेवेतील ह्यू मॅलेट या अधिकाऱ्याने प्रथम या स्थानाला भेट दिली आणि माथेरानचं गिरिस्थान म्हणून महत्त्व ओळखलं. माथेरानच्या सृष्टीसौंदर्याने मोहित झालेला मॅलेट फेब्रुवारी १८५१ मध्ये पुन्हा माथेरानला आला. या मुक्कामात त्याने बाईक नावाचा बंगला बांधला. १८५२ मध्ये कॅप्टन डे याने लष्करी आरोग्यधामासाठी माथेरानचं सर्वेक्षण केले. कॅप्टन पॉन्सनबीने माथेरानचा नकाशा तयार केला. १८५३ मध्ये कॅप्टन पिकॉक याने पुन्हा सर्वेक्षण केलं. १८५३ मध्ये तेथे वसाहत उभारण्याचं ठरवलं. माथेरानमध्ये प्रथम एच.पी. मॅलेटचा बाईक, इ.जी. फॉसेटचा हर्मिटेज, कॅ. हेन्री बारचा बार हाऊस, कॅ. सी. वॉकरचा वॉकर्स कॉटेज, आणि आर्थर मॅलेटचा स्टोन हेअज हे पाच बंगले उभे राहिले. १८५५ ते १८५८ या दरम्यान मुंबईचा गव्हर्नर लॉर्ड एल्फिन्स्टनने माथेरानच्या विकासासाठी भरपूर प्रयत्न केले. माथेरानच्या व्यवस्थापनासाठी मेजर पार्किन्सनची अधीक्षक म्हणून निवड केली. १८७० मध्ये हिल स्टेशन कमिटी स्थापन झाली. १९०५ मध्ये माथेरान नगरपालिका अस्तित्वात आली.

डोंगर्माथ्यावरील घनदाट वनश्रीमुळे माथेरान असं नाव पडलं. धनगर समाजाची धारणा आहे की, धनगराचे आद्य मातापिता याच जंगलात मरण पावल्याने या जंगलाला मातेचं रान असं नाव पडलं. पुढे त्याचा अपभ्रंश होऊन त्याचं नाव माथेरान झालं. १८५० मध्ये प्रथम मॅलेट माथेरानला पोहोचला असला, तरी वरोसा घळीतील चढण मार्गास ‘शिवाजी चढण’ असल्याने माथेरान शिवकालापासून ज्ञात असावं, असंही काहींचं मत आहे. विठ्ठल लक्ष्मण कोतवाल उर्फ भाई कोतवाल यांनी माथेरानचं नाव स्वातंत्र्यालढ्याशी जोडलं. भाई कोतवालांनी १९४२ च्या ‘छोडो भारत’ आंदोलनात भाग घेतला आणि ते हुतात्मा झाले. त्यांचं स्मारक इथं आहे.

माथेरानचे भौगोलिक आणि नैसर्गिक वैशिष्ट्य

समुद्रसपाटीपासून ७९१.५ मीटर उंचीवर असलेल्या माथेरान गिरिस्थानचा विस्तार २०.७ चौ. किलोमीटर असून त्याचा आकार दोन घटकांचा आहे. इथं अनेक सौंदर्यस्थळे (पॉइंट्स) आहेत, त्यामध्ये पॅनोरमा पॉइंट, गार्बट पॉइंट, अलेक्झांडर, लिटील चौक, ग्रेट चौक, वन ट्री हिल, डेंजर, इको लँडस्केप, लुईसा, पॉर्क्युपाईन, मंकी, आर्टिस्ट, स्फिंक्स, बार्टल, दस्तुरी, माउंट बेरी, गव्हर्नर हिल, हार्ट पॉइंट, सखाराम तुकाराम पॉइंट, वुडवर्ड पॉइंट, बेल्वेडेअर पॉइंट, मेजर नुक इत्यादी पॉइंट्स प्रसिद्ध आहेत. या पॉइंट्सवरून सह्याद्रीच्या दऱ्या, हिरवळ, आणि धुके यांचे मनमोहक दृश्य दिसते.

सिमसन तलाव तसेच शार्लोट तलाव प्रसिद्ध आहे. मुंबई प्रांताच्या गव्हर्नरच्या लॉर्ड एल्फिन्स्टनची पत्नी लेडी शार्लोटचे नाव या तलावास देण्यात आले आहे. माथेरानचा पाणीपुरवठा याच तलावातून होतो. तलावाच्या परिसरातील देखावा मनमोहक आहे. शार्लोट तलावाच्या दक्षिणेस ५० मीटर अंतरावर पिसरनाथ मंदिर आहे. पिसरनाथ हे माथेरानचं ग्रामदैवत आहे. माथेरानमध्ये हिंदूंची शिव, राम, मारुती मंदिरे तर आहेतच, त्याचबरोबर मशिद आणि सेंट पॉल चर्चही आहेत.

पॉइंट्सबरोबर माथेरानमध्ये नवरोजी लॉर्ड गार्डन, ऑलिंपिया, पे मास्टर पार्क आदी ठिकाणीही पर्यटकांची गर्दी असते. पर्यटकांसाठी येथे भरपूर हॉटेल्स आहेत. महाराष्ट्र पर्यटन विकास महामंडळाचं विश्रामगृह आहे. तसेच बांधकाम खात्याचं विश्रामगृह येथे आहे, त्याचं बुकिंग ठाणे येथून होते. माथेरानला पर्यटकांची गर्दी वर्षभर असते, त्यातही ऑक्टोबर-नोव्हेंबर आणि मार्च ते जून या काळात मोठ्या प्रमाणात पर्यटक माथेरानला येतात.

माथेरानला कसे पोहोचावे?

मुंबईच्या पूर्वेस ५० किलोमीटर असलेल्या माथेरानला जाण्यासाठी मुंबई-पुणे लोहमार्गावरील नेरळ स्टेशनवर उतरून झुकझुक गाडीने माथेरानला जाता येते किंवा टॅक्सीनेही माथेरानला जाता येते. मिनीट्रेन थेट माथेरान बाजारपेठेपर्यंत जात असली, तरी टॅक्सीने मात्र दस्तुरी नाक्यापर्यंतच जाता येते. माथेरानमधील वातावरण बिघडू नये म्हणून कोणतेही मानवनिर्मित वाहन (अगदी सायकलदेखील) माथेरानमध्ये प्रवेशबंदी आहे. दस्तुरी नाक्यावरून, घोड्यावर किंवा हातगाडीत बसून माथेरान गावात जावं लागतं. दस्तुरी नाका ते माथेरान अंतर साधारणतः अडीच ते तीन किलोमीटर आहे. विविध पॉइंट्स पाहण्यासाठीही घोडे आणि हातगाड्या उपलब्ध असतात. माथेरानची संपूर्ण अर्थव्यवस्था पर्यटनावर अवलंबून असली, तरी शासनाचं या पर्यटनस्थळाकडे विशेष लक्ष नाही. माथेरानला नुकताच इको सेन्सिटिव्ह झोन कायदा लागू केला गेल्याने माथेरानच्या विकासाला कुलूप लागलं आहे. अनेक वेळा पहाणी झाल्यानंतरही नेरळ ते दस्तुरी नाका मिनीबस सुरू होत नाही. त्यामुळे विद्यार्थी, रुग्णांचे प्रचंड हाल होतात. माथेरानमध्ये प्रत्येक व्यक्तीमागे २५ रुपये आकारले जातात.

माथेरानची झुकझुक गाडी: एक ऐतिहासिक प्रवास

भारतात रेल्वेगाडी सुरू झाली त्याला दिडशे वर्षांपेक्षाही जास्त कालावधी उलटला. या काळात कोळशावर चालणाऱ्या रेल्वेपासून ते ताशी १५० किलोमीटर वेगाने धावणाऱ्या बुलेट ट्रेनपर्यंत भारताने मजल मारली. रेल्वेच्या क्षेत्रात मोठी प्रगती असली, तरी शंभर वर्षांपूर्वी सुरू झालेल्या नेरळ-माथेरान झुकझुक गाडीचं आकर्षण किंवा या गाडीत बसून माथेरानला जाण्याची पर्यटकांची ओढ जराही कमी झालेली नाही. त्यामुळे आता दिवसातून नेरळ-माथेरान या मिनीट्रेनच्या चार-पाच फेऱ्या होत असल्या, तरी गाडी हाउसफुल असते.

समुद्रसपाटीपासून ७९५ मीटर उंचीवर असलेल्या माथेरानला रेल्वे कशी सुरू झाली, याचा इतिहास रंजक आहे. मुंबईचे सुप्रसिद्ध बोहरा व्यापारी सर आदमजी पिरभॉय माथेरानला जाण्यासाठी मुंबईहून नेरळला आले. ही घटना १९०० ची. आदमजी पिरभॉय येण्यापूर्वीच माथेरानला जाणारे घोडे आणि पालख्या अगोदरच निघून गेल्यामुळे आदमजींना पायी चढण्याशिवाय मार्ग नव्हता. आदमजींना ते शक्य नव्हतं. त्यामुळे निराश मनाने ते परत गेले, पण त्यांची ही निराशा माथेरानकरांसाठी उपकारक ठरली. नेरळहून माथेरानला रेल्वे सुरू करायची, असं आदमजींनी ठरवलं आणि ते कामाला लागले. सरकारची परवानगी घेतली गेली. सर्व्हेक्षणाचं काम सुरू झालं. प्रारंभी एका जर्मन अभियंत्याला हे काम दिलं गेलं. त्यानंतर ‘सिमला-कालका माउंट योजना’ आखणाऱ्या रायसाहेब हरिश्चंद्र यांच्याकडे हे काम दिलं गेलं. १९०३ ला सरकारने मंजुरी दिली आणि चार वर्षांत रेल्वेमार्गाचं काम पूर्ण झालं. जर्मन बनावटीचं नॅरोगेज इंजिन आणि डबे मागविण्यात आले. आणि १५ एप्रिल १९०७ रोजी नेरळ-माथेरान मिनीट्रेनने पहिला प्रवास केला. आदमजींचं स्वप्न साकार झालं. रेल्वेमार्गाच्या उभारणीसाठी १३ लाख रुपये खर्च आला. आदमजी हयात असताना अडचण आली नाही. आदमजींच्या निधनानंतर मुलगा हुसेन यांच्याकडून रेल्वेकडे दुर्लक्ष झालं. रेल्वे तोट्यात आली. अब्दूल हुसेन यांनी १९२७ मध्ये रेल्वे मालमत्ता ग्वाल्हेरचे राजे शिंदे यांच्याकडे चार लाख रुपयांना गहाण टाकली. त्यानंतर उभयतांमध्ये वाद झाला. १९४८ मध्ये ही रेल्वे ‘जीआयपी’ रेल्वेने ताब्यात घेतली आणि १९५१ मध्ये भारतीय रेल्वेचं पुनर्गठण झाल्यानंतर ती मध्य रेल्वेच्या प्रशासकीय नियंत्रणाखाली आली.

नेरळ हे समुद्रसपाटीपासून ४० मीटर उंचीवर आहे. नेरळहून निघाल्यानंतर १.५ किलोमीटर अंतरावरच कठीण चढाव सुरू होतो. तेथून ती पश्चिमेकडे वळते आणि नागमोडी वळणाने जाते. नेरळहून ६.४ किलोमीटर अंतर कापून गेल्यानंतर जुम्मापट्टी हे पहिलं रेल्वेस्थानक लागतं. जुम्मापट्टी स्थानकाआधीचा भाग घोड्याच्या नालेसारखा आहे. इथंच नेरळ-माथेरान रस्ता लागतो. पुढे छोटासा बोगदा आहे. वनकोस टिनेल हे त्याचं नाव. पुढे ४९१ मीटर उंचीवर वॉटरपाईप स्थानक लागतं. नेरळहून १८ किलोमीटर आणि समुद्रसपाटीपासून ६८२.५ मीटर उंचीवर अमन लॉज स्थानक आहे. माथेरान टर्मिनल ते नेरळचं अंतर २१ किलोमीटर आहे. समुद्रसपाटीपासून उंची ७९१.५ मीटर आहे. झुकझुक गाडीने २१ किलोमीटरच्या प्रवासासाठी साधारणतः दोन तास लागतात. रेल्वेने गेल्यास आपणास थेट माथेरानमध्ये जाता येते. चारचाकी गाड्या फक्त दस्तुरी नाक्यापर्यंतच जाऊ शकतात. माथेरानची मिनीट्रेन हे छोट्यामोठ्यांसाठी आकर्षण आणि माथेरानचं वैशिष्ट्य आहे. माथेरानला जाण्यासाठी आपणास नेरळ रेल्वे स्थानकावर उतरून माथेरान नॅरोगेज प्लॅटफॉर्मवर यावं लागतं. गर्दीमुळे आगाऊ तिकीट काढणं योग्य. गाडीला प्रथम श्रेणीचाही डबा आहे. माथेरानला जाणाऱ्या प्रवाशांना जातानाचा किंवा परतीचा प्रवास मिनीट्रेनने केलाच पाहिजे. हा प्रवास आनंददायी आहे. माथेरान ते नेरळ या अंतरासाठी रेल्वे तिकीट ३५ रुपये आहे. पावसाळ्यात या रेल्वेचा प्रवास अनोखा आनंद देणारा असतो.

माथेरानची प्रमुख आकर्षणे

सौंदर्यस्थळे (पॉइंट्स)

माथेरान त्याच्या विविध पॉइंट्ससाठी प्रसिद्ध आहे, जिथून सह्याद्रीच्या दऱ्या, हिरवळ, आणि धुके यांचे मनमोहक दृश्य दिसते. यामध्ये खालील पॉइंट्सचा समावेश आहे:

• पॅनोरमा पॉइंट: विस्तीर्ण दृश्य आणि सूर्योदयासाठी प्रसिद्ध.

• लुईसा पॉइंट: खोल दऱ्या आणि धबधब्यांचे दृश्य.

• पॉर्क्युपाईन पॉइंट: सूर्यास्तासाठी आदर्श.

• हार्ट पॉइंट: रोमँटिक दृश्य आणि हिरवळ.

• मंकी पॉइंट: माकडांचा किलबिलाट आणि नैसर्गिक सौंदर्य.

• इको लँडस्केप: ध्वनी परावर्तनासाठी प्रसिद्ध.

शार्लोट आणि सिमसन तलाव

शार्लोट तलाव हा माथेरानचा पाणीपुरवठा करणारा प्रमुख तलाव आहे. लेडी शार्लोटच्या नावाने नावकरण केलेला हा तलाव मनमोहक आहे. सिमसन तलाव देखील पर्यटकांचे आकर्षण आहे. या तलावांच्या परिसरातील हिरवळ आणि शांतता पर्यटकांना मोहित करते.

मंदिरे आणि धार्मिक स्थळे

पिसरनाथ मंदिर हे माथेरानचे ग्रामदैवत आहे, आणि शार्लोट तलावाच्या दक्षिणेस ५० मीटर अंतरावर आहे. याशिवाय शिव मंदिर, राम मंदिर, मारुती मंदिर, मशिद, आणि सेंट पॉल चर्च येथे आध्यात्मिक वातावरण निर्माण करतात.

उद्याने

नवरोजी लॉर्ड गार्डन, ऑलिंपिया, आणि पे मास्टर पार्क हे पर्यटकांसाठी विश्रांतीची ठिकाणे आहेत. येथील हिरवळ आणि शांतता कुटुंबांसाठी आदर्श आहे.

पर्यटन टिप्स आणि उपयुक्त माहिती

माथेरान हे मुंबईपासून ५० किलोमीटर आणि पुण्यापासून १२० किलोमीटर अंतरावर आहे. नेरळ रेल्वे स्टेशन हे माथेरानचे प्रवेशद्वार आहे. मिनीट्रेन हा पर्यटकांचा आवडता अनुभव आहे, तर टॅक्सीने दस्तुरी नाक्यापर्यंत जाता येते. दस्तुरी नाक्यापासून घोडे किंवा हातगाडी हा माथेरान गावात जाण्याचा एकमेव पर्याय आहे, कारण वाहनांना प्रवेशबंदी आहे.

पर्यटकांसाठी टिप्स

• सर्वोत्तम वेळ: ऑक्टोबर ते नोव्हेंबर आणि मार्च ते जून, कारण हवामान आल्हाददायक असते. पावसाळ्यात धबधबे आणि हिरवळ अनुभवता येते, परंतु मिनीट्रेन पावसाळ्यात बंद असते.

• काय घ्यावे: पाण्याची बाटली, कॅमेरा, रेनकोट (पावसाळ्यासाठी), सूर्यापासून संरक्षणासाठी टोपी, आणि ट्रेकिंगसाठी आरामदायी पादत्राणे.

• कसे पोहोचावे: मुंबईतून लोकल ट्रेनने नेरळ (१.५ तास) आणि तेथून मिनीट्रेन किंवा टॅक्सीने दस्तुरी नाका. पुण्याहून रोडने ३-४ तास.

• प्रवेश शुल्क: प्रत्येक व्यक्तीमागे २५ रुपये.

• निवास: महाराष्ट्र पर्यटन विकास महामंडळाचे विश्रामगृह, बांधकाम खात्याचे विश्रामगृह, आणि खाजगी हॉटेल्स उपलब्ध.

• सुरक्षा टिप्स: पॉइंट्सवर सुरक्षित अंतर ठेवावे. पावसाळ्यात दस्तुरी नाक्यावरील रस्त्याची चौकशी करावी.

• स्थानिक मार्गदर्शक: पॉइंट्स आणि ट्रेकिंगसाठी मार्गदर्शक घ्यावा.

माथेरान हे महाराष्ट्रातील थंड हवेचे ठिकाण आहे, जे निसर्ग, इतिहास, आणि शांततेचा संगम आहे. नेरळ-माथेरान मिनीट्रेन, शार्लोट तलाव, पॅनोरमा पॉइंट, आणि पिसरनाथ मंदिर यामुळे माथेरान पर्यटकांचे नंदनवन आहे. मुंबई आणि पुण्यातील पर्यटकांसाठी आदर्श वीकेंड गेटवे असलेले हे ठिकाण पावसाळ्यातील धबधबे, हिवाळ्यातील धुके, आणि उन्हाळ्यातील थंड हवा यामुळे वर्षभर आल्हाददायक आहे. प्रत्येकाने एकदा तरी माथेरानला भेट द्यावी आणि निसर्गाच्या सान्निध्यात रमावे!