लोणावळा व खंडाळा – निसर्गरम्य पर्यटनस्थळांची सफर

महाराष्ट्राच्या पश्चिम घाटांमध्ये वसलेली दोन सुंदर हिवाळी व पावसाळी पर्यटनस्थळे म्हणजे लोणावळा आणि खंडाळा. सह्याद्रीच्या कुशीत वसलेले हे दोन्ही ठिकाणे निसर्गसौंदर्य, ऐतिहासिक वारसा, जलप्रपात, किल्ले, लेणी आणि हिरव्यागार डोंगररांगांमुळे पर्यटकांचे अत्यंत लाडकी स्थळे बनली आहेत.

लोणावळा व खंडाळा: कोकणचे प्रवेशद्वार

पावसाळ्याच्या दिवसांत पुण्याकडून कोकणाच्या दिशेने प्रवास करताना डोंगराळ भागातून जाताना दिसणारे दाट जंगल, कुसुमफुलांची सजावट केलेली हिरवी शाल पांघरलेली टेकड्यांची रांग, रस्त्यावरून कोसळणारे धबधबे या साऱ्या गोष्टी मन मोहून टाकतात. हा परिसर म्हणजेच लोणावळा आणि खंडाळा.

ही ठिकाणे केवळ भौगोलिक दृष्टिकोनातूनच नव्हे तर ऐतिहासिक आणि सांस्कृतिकदृष्ट्याही खूप महत्वाची आहेत. लोणावळा समुद्रसपाटीपासून सुमारे ६२५ मीटर उंचीवर आहे. या दोन्ही गावांची ओळख लहानपणीपासून अनेक चित्रपटांतील गाण्यांमुळे प्रत्येक भारतीयाच्या मनात घर करून आहे.

लोणावळा – चिक्कीचे गाव

लोणावळा हे शहर केवळ पर्यटनासाठीच नव्हे तर येथे तयार होणाऱ्या चविष्ट चिक्की साठीही प्रसिद्ध आहे. येथे जवळपास १५ मोठे चिक्की कारखाने आहेत. येथील चिक्की ही लहानग्यांपासून मोठ्यांपर्यंत सगळ्यांच्या आवडती मधुर वस्तू आहे. पर्यटक लोणावळ्यात आल्यावर चिक्की खरेदी करणे आणि घेऊन जाणे हे जवळपास परंपरेप्रमाणेच मानले जाते.

खंडाळा – धुंद करणारी घाटांची राणी

लोणावळ्याच्या अगदी शेजारी असलेले खंडाळा हेही एक निसर्गरम्य ठिकाण आहे. घाटमाथ्यावरील थंड हवामान, धुके, धबधबे आणि डोंगरांच्या कुशीत वसलेले हे गाव ‘थंड हवेच्या ठिकाणांची राणी’ म्हणून ओळखले जाते.

ऐतिहासिक आणि धार्मिक महत्त्व

लोणावळा परिसरामध्ये अनेक ऐतिहासिक किल्ले व प्राचीन बौद्ध लेणी आहेत. यामध्ये प्रमुख म्हणजे –

• कार्ले लेणी – येथे जागृत एकविरा देवीचे मंदिर असून हजारो भाविक येथे दरवर्षी भेट देतात.

• भाजे लेणी, ठाणाळे लेणी, बेडसे लेणी – ही सर्व बौद्धकालीन लेणी आहेत, जिथे प्राचीन भारतातील शिल्पकला व स्थापत्यकलेचे दर्शन घडते.

इतकेच नव्हे तर राजमाची किल्ला, लोहगड, विसापूर, तुंग, तिकोना, कोराईगड हे किल्ले सातवाहन, शिलाहार, मोगल आणि मराठा साम्राज्याच्या राजकीय घडामोडींचे साक्षीदार आहेत.

या भागातील कोकण दरवाजा, बोर घाट, उंबर खिंड, वाघजाई घाट हे प्राचीन घाटरस्ते एकेकाळी कोकण व देशाचे व्यापारी मार्ग म्हणून वापरले जात होते.

मावळातील खोरे व नद्यांचा संगम

लोणावळा परिसरात दोन प्रमुख खोरी आहेत – नाणे मावळ आणि आंदर मावळ. इंद्रायणी आणि आंध्र या नद्या येथे उगम पावतात. आंध्र नदी नंतर राजापूर येथे इंद्रायणीमध्ये विलीन होते. या नद्याखोऱ्यांतील गावांना पाणीपुरवठा करणाऱ्या छोट्या-मोठ्या तलावांचा समृद्ध समूह येथे आहे.

तलावांचे शहर

हा परिसर तलावांच्या समृद्धतेसाठी देखील प्रसिद्ध आहे. येथे खालील प्रमुख तलाव आहेत:

• लोणावळा तलाव

• भुशी तलाव – हा तलाव पावसाळ्यात अत्यंत आकर्षक आणि गर्दीचे ठिकाण असतो.

• तुंगार्ली तलाव

• पवना तलाव – कॅम्पिंगसाठी प्रसिद्ध

• वळवण तलाव

• आंध्र तलाव

• शिरोटा तलाव

• पळसदरी तलाव

• आय.एन.एस. शिवाजी तलाव – संरक्षण दलांसाठी वापरात असलेला तलाव

हे तलाव केवळ सौंदर्य नाही तर जलसाठ्यांचेही महत्त्वपूर्ण माध्यम आहेत.

अन्य प्रमुख प्रेक्षणीय स्थळे

लोणावळा व खंडाळा परिसरात अनेक आकर्षक स्थळे पर्यटकांना खुणावतात. उदाहरणार्थ:

• नागफणी पॉईंट (Duke’s Nose) – गिर्यारोहकांसाठी प्रिय ठिकाण

• वाघदरी, सिंहदरी, खंडाळा दरी – रोमांच व सौंदर्याचं मिश्रण

• रायवुड पार्क, सेल्सेट लेक, लायन पॉईंट, सनसेट पॉईंट, टायगर पॉईंट – निसर्गप्रेमींसाठी स्वर्ग

सह्याद्रीच्या कुशीतले हवामान

येथील हवामान अत्यंत आल्हाददायक आहे. पावसाळ्यातील लोणावळा-खंडाळा अनुभवणे म्हणजे एक स्वर्गसुख! पावसात न्हालेली झाडं, धुक्याने आच्छादलेले डोंगर, थंडगार वारा आणि भुशी धरणाजवळच्या पायऱ्यांतून वाहणारे पाणी हे अनुभव अविस्मरणीय ठरतात.

पोहोचण्याची साधने

• मुंबई ते लोणावळा-खंडाळा अंतर: १०२ किमी

• पुणे ते लोणावळा-खंडाळा अंतर: ६५ किमी

रेल्वे, रस्ते आणि खासगी गाड्यांनी सहज पोहोचता येते. लोणावळा रेल्वे स्टेशन हे मुंबई-पुणे मार्गावरील महत्वाचे स्थानक आहे.

प्रवासाचा योग्य काळ

• पावसाळा (जून ते सप्टेंबर) – धबधबे, हिरवे डोंगर आणि धुके

• हिवाळा (नोव्हेंबर ते फेब्रुवारी) – ट्रेकिंग व साहसासाठी उत्तम

• उन्हाळा (मार्च ते मे) – पर्यटकांची प्रचंड गर्दी

स्थानिक खाद्यसंस्कृती

येथील लोकप्रिय खाद्यपदार्थ म्हणजे:

• गरम गरम मका भजी, कांदाभजी

• लोणावळा चिक्की, फज

• रस्त्यावरील भेळपुरी व मिसळपाव

लोणावळा-खंडाळा: एक परिपूर्ण सहलीचे ठिकाण

सह्याद्री पर्वतरांगांमध्ये वसलेली लोणावळा-खंडाळा ही पर्यटनस्थळे निसर्गप्रेमींनी, गिर्यारोहकांनी, इतिहासप्रेमींनी आणि धार्मिक प्रवृत्तीच्या व्यक्तींनी अनुभवावी अशीच आहेत. प्रत्येक ऋतूमध्ये वेगळी अनुभूती देणारे हे ठिकाण महाराष्ट्राच्या पर्यटक नकाशावर एक झळाळतं रत्न आहे.