इतिहासातील एक खुनाची घटना व कोकणातून घाटावर जाणारा रस्ता

इतिहासातील काही घटना माहितीपूर्ण तर काही बोधपूर्ण असतात. अनेकदा इतिहासात घडून गेलेल्या छोट्या छोट्या घटनांचा उपयोग तत्कालीन सामाजिक व भौगोलिक स्थिती जाणून घेण्यासही उपयुक्त ठरतो. इसवी सन 1807 मध्ये घडलेली अशीच एक घटना म्हणायला तशी दुय्यम असली तरी त्यातून तत्कालीन सामाजिक स्थिती व कोकणातील काही मार्गांची माहिती चांगल्या पद्धतीने मिळते. ही घटना आहे रायगड जिल्ह्यातील तळे येथील. या लेखामध्ये आपण या खुनाच्या घटनेचा आणि त्याच्याशी जोडलेल्या कोकण ते घाटरस्त्याच्या इतिहासाचा आढावा घेऊ, ज्यामुळे 19व्या शतकातील सामाजिक आणि भौगोलिक परिस्थिती समजून घेण्यास मदत होईल.

तळे गाव आणि बाबा देशमुख

तळे हे गाव पूर्वी माणगाव तालुक्याचा भाग होते, कालांतराने त्याचा एक स्वतंत्र तालुका होऊन तळे हे तालुक्याचे मुख्यालय झाले. याच तळे गावात बाबा देशमुख नावाचे गृहस्थ राहत होते. देशमुखी असल्याने घरी नोकर चाकर विपुल असणारच. बाबा देशमुख हे तळे गावातील एक प्रमुख व्यक्ती होते, ज्यांचा व्यवसाय सावकारीचा होता आणि त्यांच्या घराण्याचा प्रभाव परिसरात होता. अशाच एके दिवशी देशमुखांची एक मोलकरीण तळ्याहून पळून पुणे व रायगड जिल्ह्याच्या हद्दीवरील कुवारीगडास (कोरीगड) गेली. बाबा देशमुखांना ही गोष्ट समजली व त्यांनी तिला शोधून आणण्यासाठी आपल्या राम्या आणि सुडक्या या चाकरांना घेऊन कुवारीगडाचा प्रवास सुरु केला. या घटनेने बाबा देशमुखांच्या घराण्यातील नोकर-मालक संबंध आणि त्यावेळच्या सामाजिक नियमांचा परिचय मिळतो.

खुनाची घटना आणि रस्ता

तळ्याहून कुवारीगडास जाऊनही मोलकरणीचा शोध लागला नाही म्हणून बाबा देशमुख राम्या आणि सुडक्या या दोघांना घेऊन कुवारीगडाहून तळ्यास जाण्यास निघाले. कुवारीगडाहून त्यांनी घाट उतरला आणि जांभुळपाडा मार्गे पालीस आले. पालीस येताना दुपार झाली म्हणून सर्वानी तेथे भोजन केले आणि तेथून सुकेळी खिंड गाठली आणि ती पार करून खिंडीच्या दक्षिण दिशेस आले. या प्रवासात कोकण ते घाटरस्त्याच्या कठीण आणि दुर्गम मार्गाचा परिचय मिळतो, ज्यामुळे तत्कालीन प्रवासाच्या आव्हानांची कल्पना येते.

बाबा देशमुखांना याची कल्पना नव्हती की आपल्यापुढे काय प्रसंग गुदरणार आहे. खिंड ओलांडताच बाबा देशमुख यांच्या अंगावर ओझे ठेवून राम्याने त्यांच्या अंगावर टोणपा घातला. अचानक झालेल्या हल्ल्याने सावध होण्याचा प्रयत्न करीत असताना टोणप्याचा दुसरा घाव त्यांच्या अंगावर झाला आणि त्यांचे प्राण गेले. या अप्रत्याशित हल्ल्याने बाबा देशमुखांच्या जीवनाचा अंत झाला, ज्यामुळे त्यांच्या विश्वासघाताचा आणि नोकरांच्या विश्वासघाताचा दाखला मिळतो.

राम्या सोबत असलेला सुडक्या मागे चालत होता. हा कट त्याला ठाऊक होता मात्र त्याने थेट हल्ला केला नाही. यानंतर दोघांनी बाबांचे प्रेत व सामान सुमान कोलाड येथील डोहात बुडवले आणि त्यानंतर तळ्यास जाऊन लोकांना सांगितले की सुकेळी खिंड ओलांडून आम्ही सर्व पलीकडे आलो तेव्हा सात चोर येऊन त्यांनी बाबास सोट्यानी ठार मारले, आम्ही जीव घेऊन पळालो म्हणून वाचलो. या खोट्या कहाणीने त्यांनी गुन्हा लपवण्याचा प्रयत्न केला, ज्यामुळे त्यावेळच्या सामाजिक न्यायव्यवस्थेची झलक मिळते.

शोध आणि न्याय

यानंतर तीन महिने गेले आणि एके दिवशी सुडक्या एका दुसऱ्या चाकरासोबत बोलत असताना म्हणाला की बाबा देशमुख चांगला माणूस होता मात्र राम्याने घात केला. हे ऐकून चाकराने सुडक्याची मान पकडली व त्यास सरकारात दिला. तेथे सुडक्या व रामा दोघांची कठोर चौकशी झाली यावेळी राम्याने सांगितले की धनी कामकाजावरून लय किरकिर करत म्हणून ठार मारले. या चौकशीने गुन्ह्याचा पर्दाफाश झाला, आणि न्यायव्यवस्थेची कार्यक्षमता दिसून येते.

गुन्हा कबूल झाल्यावर सरकारने राम्यास फाशी दिली आणि सुडक्याचे या गुन्ह्यात सामील असल्याबद्दल हात पाय तोडले. या प्रसंगावरून दोनशे वर्षांपूर्वी कोकणातून वरघाटी जाणारा एक मार्ग कसा होता हे समजते. आजही तळ्याहून पालीला जावयाचे असेल तर मुंबई गोवा महामार्गावरील सुकेळी खिंड पार करून वाकण फाट्याहून पालीस जावे लागते व पालीहून जांभूळपाड्यास जावे लागते. जांभूळपाड्याहून पूर्वी वाघजाई आणि सवाष्णी हे घाट पायी प्रवास करणाऱ्यांसाठी वापरात होते मात्र आता ते बंद असून सध्या खोपोली मार्गे पुणे येथे जाणारा राज्यमार्ग वापरून लोणावळ्याहून कुवारीगडास जाता येते. या रस्त्यांच्या वर्णनाने 1807 च्या काळातील कोकण ते घाटरस्त्याच्या दुर्गम स्वरूपाची आणि आधुनिक बदलांची कल्पना येते.

ही घटना केवळ एक खुनाची कहाणी नाही, तर तत्कालीन सामाजिक व्यवस्था, विश्वासघात आणि कोकणातील रस्त्यांच्या इतिहासाची साक्ष देते. बाबा देशमुखांच्या हत्येने नोकर-मालक संबंधातील धोका उघड होतो, तर सुकेळी खिंड, जांभुळपाडा आणि इतर मार्गांचे वर्णन 19व्या शतकातील प्रवासाच्या आव्हानांची झलक देते. आज हे रस्ते बदलले असले, तरी त्यांचा इतिहास जिवंत आहे. या लेखामध्ये वर्णन केलेली माहिती इतिहासप्रेमींसाठी प्रेरणादायी आहे.