पेण - गणपती बाप्पांचे गाव

गणपती म्हटले की पेण आणि पेण म्हटले की गणपती, हे कधीही न बदलणारे समीकरण झाले आहे. गणपती मूर्त्यांच्या व्यवसायाचे माहेरघर असलेले रायगड जिल्ह्यातील पेण शहर येथे या व्यवसायात दरवर्षी करोडोंची उलाढाल होते आणि 70% टक्क्यांहून अधिक कुटुंबांनी गणेश मूर्त्यांची निर्मिती हा व्यवसाय कायमस्वरूपी स्वीकारला आहे. तर अशा या पेण शहराची महती काही नवीन नाही, कारण कोकणातील एक प्रसिद्ध व्यापारी पेठ म्हणून हे गाव प्राचीन काळापासून प्रख्यात आहे. या लेखात आपण पेण शहराची माहिती, इतिहास, निसर्गरम्यता, आणि पर्यटनस्थळे यांचा सखोल आढावा घेऊ.

पेण शहराचे भौगोलिक स्थान आणि प्राचीन व्यापारी महत्त्व

भोगावती नदीच्या तीरावरील हे शहर पुरातन काळापासून अरबी समुद्र आणि कोकणमार्गे देशावर जाणाऱ्या प्रमुख मार्गावरील व्यापारी उलाढालीचे शहर म्हणून ज्ञात होते. कोकणातील मुंबई, चौल, वसई, ठाणे, सोपारा ही प्रमुख बंदरे सोडली, तर दुसऱ्या फळीतल्या प्रमुख बंदरांमध्ये पेणचा समावेश होत असे. या परिसरातले अंतोरे या स्थळासही प्राचीन व्यापारी इतिहास असून, पूर्वी येथे 40 टनापर्यंत जहाजे येत असत. पेण हे नागोठण्याची खाडी आणि अंबा नदी यांच्या जवळ असल्याने, समुद्रमार्गे आणि स्थलमार्गे व्यापारासाठी एक महत्त्वाचे केंद्र होते.

पेण या नावामागेही इतिहास आहे. पेण हे पेणे या शब्दाचा अपभ्रंश आहे. ‘पेणे’ या शब्दाचा अर्थ व्यापारी मार्गावरील विश्रांतीचे स्थळ. प्राचीन काळी आजच्यासारखी वेगाने धावणारी वाहने नव्हती, तेव्हा व्यापार तसेच दळणवळण हे पायी, घोडे, गाढव, उंट इत्यादी प्राण्यांचा वापर करूनच होत असे, आणि अशा प्रवासाला अनेक दिवस लागत असत. अशावेळी रात्र झाली की डेरा टाकण्याची काही स्थळे कोकणात होती, त्यातले प्रमुख स्थळ म्हणजे पेण. असे डेरे टाकताना प्राथमिक गरजा तसेच अन्न व पाणी यांची सोय प्रामुख्याने पाहिली जात असे, आणि पेण या गावात या सर्वच सुविधा अस्तित्वात असल्यामुळे पेणला या प्रवाशांची पसंती होती. पेण येथे प्रामुख्याने मीठ, तांदूळ, भाज्या इत्यादींची प्रामुख्याने उलाढाल होत असे, कारण पेणच्या पश्चिम भागास लागून असलेले खारेपाट हे मीठ व तांदूळ यांचे कोठार मानले जाते.

पेण शहराचा ऐतिहासिक वारसा

पेण शहरास जुना असा वैभवशाली इतिहास आहे. मौर्य, सातवाहन, त्रैकुटक, राष्ट्रकूट, शिलाहार, यादव, मराठे, मुघल, आदिलशहा, निजामशहा, ब्रिटिश अशा अनेक सत्तांनी पेणवर राज्य केले. पेणजवळील हमरापुर हे पूर्वी हेरंबपुर या नावाने प्रसिद्ध असून, चालुक्य काळात येथे एक स्थानिक सत्ता अस्तित्वात होती, असे म्हटले जाते. तसेच पेणजवळील सांक्षी हा किल्ला मध्ययुगीन सरदार राणा संक याच्या अखत्यारीत असल्याने किल्ल्यास सांक्षी हे नाव मिळाल्याचे सांगितले जाते. मुघल काळात शास्ताखानाने पेणवर मोहीम काढून हा परिसर ताब्यात घेतला होता व सैन्याची तुकडी ठेवली होती. पेण कल्याण सुभ्यात असताना शिवाजी महाराजांनी कल्याणचा खजिना पेण येथील गागोदे खिंडीत लुटला होता. सदाशिवराव पेशवे यांच्या पत्नी पेणच्या कोल्हटकरांपैकी होत्या.

सातवाहन आणि शिलाहार काळ

सातवाहन काळात (इ.स.पू. २३० ते इ.स. २२०) पेण हे एक प्रमुख व्यापारी केंद्र होते. भोगावती नदी आणि नागोठण्याची खाडी यामुळे पेण समुद्रमार्गे युरोप, आशिया, आणि मध्यपूर्व देशांशी व्यापार करत असे. शिलाहार काळात (इ.स. ८०० ते इ.स. १२६५) पेण हे चौल आणि सोपारा यांच्याशी जोडलेले एक महत्त्वाचे ठिकाण होते. शिलाहार राजवंशाने येथे मंदिरे आणि व्यापारी चौक्या स्थापन केल्या होत्या, ज्यामुळे पेण हा आर्थिक आणि सांस्कृतिक केंद्र बनला.

मराठा आणि मुघल काळ

मराठा काळात छत्रपती शिवाजी महाराजांनी पेण आणि परिसरातील किल्ले ताब्यात घेऊन मराठा नौदलाला बळकटी दिली. गागोदे खिंडीत कल्याणचा खजिना लुटण्याची घटना ही मराठ्यांच्या सामरिक बुद्धिमत्तेचे उदाहरण आहे. मुघलांनी शास्ताखानाच्या नेतृत्वाखाली पेण ताब्यात घेतले, परंतु मराठ्यांनी सततच्या लढायांमुळे हा भाग पुन्हा मिळवला. आंग्रे काळात कान्होजी आंग्रे यांनी पेण आणि नागोठण्याची खाडी यांचा उपयोग सिद्दी आणि ब्रिटिशांवर नियंत्रण ठेवण्यासाठी केला.

ब्रिटिश काळ

ब्रिटिश काळात पेण हे कुलाबा जिल्ह्याचा भाग बनले. ब्रिटिशांनी येथील खारेपाट भागात मिठाचे उत्पादन वाढवले आणि पेण हे व्यापारी केंद्र म्हणून कायम राहिले. लोकमान्य टिळकांनी पेणला कोकणचे पुणे संबोधून गौरवोद्गार काढले होते, ज्यामुळे पेणचा ऐतिहासिक आणि सांस्कृतिक महत्त्व अधोरेखित होते.

पेण शहराची ग्रामव्यवस्था आणि सांस्कृतिक वारसा

पेण शहर हे प्राचीन काळापासून सर्वसंपन्न असल्याने येथे पहावयास मिळणारी ग्रामव्यवस्था प्राचीन आहे. कालांतराने पेण शहराचा प्रचंड विकास झाला असला, तरी जुने पेण आजही या प्राचीन खाणाखुणा जपून आहे. येथील डोंगर्या, आळ्या, तळी, भव्य वाडे, आणि मंदिरे ही प्राचीन ग्रामव्यवस्थेची मॉडेलच आहेत, असे म्हटल्यास अतिशयोक्ती ठरणार नाही. गावात अनेक जाती आणि धर्माचे लोक आजही गुण्यागोविंदाने राहतात.

मंदिरे आणि धार्मिक वारसा

पेण शहराच्या मध्यवर्ती भागात प्राचीन मंदिरे आहेत, यापैकी हेमाडपंथी धाटणीचे रामेश्वर हे शिवमंदिर पेणकरांचे ग्रामदैवत आहे. रामेश्वराव्यतिरिक्त येथे महाकाली, मारुती, गोमटेश्वर, राम, विश्वेश्वर, गणपती, गोटेश्वर इत्यादी अनेक जुनी मंदिरे आहेत. येथील त्वष्टा कासार समाजाच्या महाकाली मंदिराच्या प्रांगणात असलेले बापुजींचे एकसंध पाषाणातले शिल्प हे सहाव्या शतकातले असल्याचे इतिहासतज्ञ दत्तो वामन पोतदार यांनी म्हटले आहे. या शिल्पावरील मकर शिल्पे अतिशय रेखीव असून, सध्या गणपती उत्सवात वापरात आणली जाणारी मखर ही संकल्पना अशाच मखरशिल्पावरून घेतली असावी, असे जाणवते. कासारआळी लागून असलेल्या या मंदिराकडून पूर्वेस गेले म्हणजे काही पायऱ्या उतरून कासार तळे लागते. सध्याचे कासार तळे हे या पायऱ्यांपासून दूर दिसत असले, तरी पूर्वी या पायऱ्या कासार तळ्याची हद्द होती. मात्र, पेण शहराच्या लोकसंख्येत वाढ झाल्यावर कासार तळ्याची व्याप्ती कमी झाली असावी. असे असले तरी आजही हे भलेमोठे कासार तळे पेणकरांचे वैभव आहे. या तळ्याचा जीर्णोद्धार निजामशाही दिवाण मलिक अंबर याने केल्याचे संदर्भ आहेत.

गणपती मूर्ती निर्मिती: पेणचे वैशिष्ट्य

पेण शहर येथील गणपतीसोबतच स्वादिष्ट पोहे, पोह्यांचे पापड, मिरगुंड, कंदी पेढे इत्यादींकरिताही प्रसिद्ध असून या मालास जगभरातून मागणी आहे. गणपतीसोबत या पदार्थांची निर्मिती करणारे अनेक गृहोद्योग पेण शहरात कार्यरत आहेत. पेण शहरात गणेश मूर्ती निर्मिती देवधर यांनी सुरू केली. हा कारखाना कासार आळी लागून असल्याने येथे असलेले कलाकार हे प्रामुख्याने त्वष्टा कासार आणि कुंभार समाजाचे नागरिक होते. कालांतराने हा व्यवसाय वाढू लागल्यावर या समाजातील नागरिकांनी आधुनिकीकरणामुळे रसातळास गेलेले पारंपरिक उद्योग कमी करून गणपतीच्या व्यवसायात शिरकाव केला, आणि कालांतराने कुंभार आळी व कासार आळी गणपती उद्योगधंद्याचे माहेरघर झाल्या. यानंतर काही वर्षांतच या व्यवसायाची उलाढाल प्रचंड प्रमाणात वाढली आणि देशभरातून तसेच राज्यभरातून गणेश मूर्तींना प्रचंड मागणी येऊ लागली. अशा रीतीने पेण शहराच्या सर्व भागात हा व्यवसाय सुरू झाला. सध्या या व्यवसायाची उलाढाल वर्षभर चालत असून, फक्त पेणच नव्हे तर पेणच्या परिसरातील हमरापुर, जोहे सारख्या गावांमध्येही गणेश मूर्त्यांची मोठ्या प्रमाणात निर्मिती चालू असते. गणपतीच्या दिवसातही पेण येथील गणेश मूर्तीकार आपल्या व्यवसायात गर्क असल्याने साखर चौथीस गणेशोत्सव फार उत्साहात साजरा करतात, कारण खऱ्या अर्थाने गणपती हा पेणकरांना पावला असल्याची श्रद्धा पेणकरांना आहे.

गणपती मूर्ती व्यवसायाचे आधुनिक स्वरूप

पेण येथील गणपती मूर्ती निर्मिती हा व्यवसाय आज आधुनिक तंत्रज्ञान आणि नाविन्यपूर्ण डिझाइन्स यांच्यासह प्रगत झाला आहे. इको-फ्रेंडली गणपती मूर्ती आणि शाडूच्या मातीच्या मूर्ती यांना सध्या मोठी मागणी आहे. पेण येथील कारागीर पर्यावरणपूरक सामग्री वापरून गणपती मूर्ती बनवतात, ज्यामुळे गणेशोत्सव अधिक पर्यावरणस्नेही बनला आहे. मुंबई, पुणे, आणि परदेशातही पेणच्या गणपती मूर्ती निर्यात केल्या जातात, ज्यामुळे पेण हे जागतिक स्तरावर गणपती मूर्तींचे केंद्र बनले आहे.

पर्यटन आणि निसर्गरम्य स्थळे

पेण शहराव्यतिरिक्त पेण परिसरही अतिशय निसर्गरम्य असून पाटणेश्वर, व्याघ्रेश्वर, महालमिर्या, सांक्षी इत्यादी पर्यटनस्थळे प्रसिद्ध आहेत. पेण हे मुंबई-गोवा महामार्गावरील तसेच कोकण रेल्वेवरील प्रमुख स्थानक असल्याने शहराची लोकसंख्या प्रचंड प्रमाणात वाढली आहे. कोकणात जाणाऱ्या किंवा कोकणातून मुंबईस येणाऱ्या अथवा अलिबाग मार्गे पुण्यास जाणाऱ्या सर्वच बसेस पेण येथे थांबत असल्याने पेणला भेट देणे सोपे आहे.

प्रमुख पर्यटनस्थळे

• पाटणेश्वर: पेण येथील एक प्राचीन शिवमंदिर, जे निसर्गरम्य परिसरात वसलेले आहे.

• व्याघ्रेश्वर: डोंगराळ भागात असलेले हे मंदिर शिवभक्तांचे आणि निसर्गप्रेमींचे आकर्षण आहे.

• महालमिर्या: निसर्गरम्य आणि ऐतिहासिक स्थळ, जे ट्रेकिंग आणि इतिहासप्रेमींसाठी योग्य आहे.

• सांक्षी किल्ला: मध्ययुगीन किल्ला, जो राणा संक यांच्या नावाने प्रसिद्ध आहे.

पर्यटकांसाठी टिप्स:

• सर्वोत्तम वेळ: ऑक्टोबर ते मार्च, कारण हवामान आल्हाददायक असते.

• काय घ्यावे: पाण्याची बाटली, कॅमेरा, आणि आरामदायी शूज.

• कसे पोहोचावे: मुंबई-गोवा महामार्ग किंवा कोकण रेल्वे मार्गे पेण सहज उपलब्ध आहे.

पेण शहर हे गणपती मूर्तींचे माहेरघर आणि कोकणातील प्राचीन व्यापारी पेठ म्हणून प्रसिद्ध आहे. सातवाहन, शिलाहार, मराठा, आणि ब्रिटिश काळातील ऐतिहासिक वारसा, रामेश्वर मंदिर, कासार तळे, आणि निसर्गरम्य पर्यटनस्थळे यामुळे पेण हे इतिहासप्रेमी, निसर्गप्रेमी, आणि धार्मिक पर्यटकांसाठी एक आदर्श ठिकाण आहे. मुंबई-गोवा महामार्ग आणि कोकण रेल्वे यामुळे पेण सहज उपलब्ध आहे. तर अशा या गणपतीच्या गावास प्रत्येकाने एकदातरी भेट द्यायलाच हवी.