राणी पद्मिनी अथवा पद्मावती - माहिती व इतिहास

भारत देशाच्या इतिहासात काही घटना अमर झाल्या आहेत. महाराणी पद्मिनी अथवा पद्मावतीची कथा सुद्धा यापैकी एक. मुळात पद्मिनीची कथा ही फक्त मलिक मुहम्मद जायसी या कवीने लिहिलेल्या पद्मावत या काव्यात वाचावयास मिळते. इतिहासकारांच्या मते पद्मिनीची कथा ही सत्यकथा असली तरी मलिक मुहम्मद जायसीने साहजिकच काव्यात कविकल्पनांचे अलंकार चढवल्याने यातील सत्य व कल्पना वेगळे करणे कठीण होऊन बसते. पद्मावत काव्याची भुरळ आजच्या युगातही अनेकांना पडल्याने या काव्यावर काही चित्रपट व मालिकांची निर्मिती सुद्धा झाली आहे. पद्मावत काव्य व त्यातील राणी पद्मिनी उर्फ पद्मावतीची कथा नक्की काय होती याची माहिती या लेखामध्ये घेण्याचा प्रयत्न करू. ही कथा राजपूतांच्या शौर्य, पातिव्रत्य आणि त्यागाची प्रेरणादायी गाथा आहे, जी आजही लाखो लोकांना प्रेरित करते.

पद्मावतीची जन्मकथा

पूर्वी सिंहलद्वीप नावाचे एक द्विपप्राय राज्य होते व तेथे गंधर्वसेन नावाचा एक राजा राज्य करीत होता. गंधर्वसेन राजास चंपावती नावाची पट्टराणी होती. या दोघांना पद्मावती (पद्मिनी) नावाची एक अतिशय सुंदर अशी कन्या झाली. पद्मावतीच्या सौंदर्याने आणि बुद्धिमत्तेने संपन्न असलेल्या व्यक्तिमत्त्वाने सिंहलद्वीपातील सर्वजण प्रभावित होते. तिच्या जीवनात एका पक्ष्याने महत्त्वपूर्ण भूमिका बजावली, ज्यामुळे तिची कथा जगप्रसिद्ध झाली.

पद्मावतीजवळ हिरामण या नावाचा एक पोपट पक्षी होता व हा अतिशय चतुर स्वभावाचा होता. हिरामण हा केवळ एक पक्षी नव्हता, तर पद्मावतीचा विश्वासू साथीदार होता, जो तिच्या जीवनातील महत्त्वपूर्ण घटनांमध्ये सहभागी झाला. एक दिवस पिंजऱ्याचा दरवाजा चुकून उघडा राहिल्याने हिरामण पिंजऱ्यातून सटकला आणि घनदाट जंगलात विहार करीत असताना एका शिकाऱ्याच्या तावडीत सापडला. या घटनेने हिरामणच्या जीवनात एक नवीन वळण आले, ज्याने पद्मावतीच्या भविष्यावरही परिणाम केला.

हिरामणची हुशारी पाहून शिकाऱ्याने त्यास विकायचे ठरवले आणि त्याने हिरामण यास एका ब्राह्मणास विकले. ब्राह्मणाच्या मनातही हिरामणला विकून आणखी पैसे कमावता येतील असा विचार आला आणि त्याने त्या पोपटास मेवाड येथील राजा रत्नसिंह यास विकला. या व्यापाराने हिरामण राजघराण्यात पोहोचला, जिथे त्याने पद्मावती आणि रत्नसिंह यांच्या जीवनात पुलाची भूमिका बजावली.

रत्नसिंहाने ब्राह्मणास हिरामण याच्या बदल्यात तब्बल एक लाख रुपये दिले. रत्नसिंहाने हा पोपट आपल्या महाराणीस म्हणजे नागमती हिला भेट म्हणून दिला व नागमतीने त्यास आपल्या दालनातच ठेवले. हिरामणच्या चतुराईने नागमती प्रभावित झाली, आणि त्याने तिच्या जीवनात नवीन रहस्य उघड केले.

पद्मावती आणि रत्नसिंह यांची भेट

एक दिवस नागमती ही शृंगार करून तयार झाली व हिरामणला तिने विचारले की या जगात माझ्याहून सुंदर कुणी आहे का? यावेळी हुशार हिरामण म्हणाला की, 'हंस नसले म्हणजे बगळ्यांना वाटते की आपणच हंस आहोत'. यानंतर रत्नसिंह आणि नागमती यांना पोपटाच्या तोंडून पद्मावतीची माहिती मिळाली. हिरामणच्या या वर्णनाने रत्नसिंह पद्मावतीच्या सौंदर्याने मोहित झाला.

रत्नसिंह हा हिरामण कडून पद्मावतीचे वर्णन ऐकून घायाळ झाला व त्वरित त्याने सिंहलद्वीपास जाण्याची तयारी केली. त्याने हिरामण यास सोबत घेतले व योग्याचा वेष घेऊन तो सिंहलद्वीपास गेला. सिंहलद्वीपात गेल्यावर रत्नसिंहाने हिरामणला पद्मावतीकडे पाठवले यानंतर हिरामणने पद्मावतीस रत्नसिंहाबद्दल सांगितले व रत्नसिंह हा तुझ्यासाठी योग्य पती आहे असे तिला पटवून दिले. हिरामणच्या या प्रयत्नांमुळे पद्मावती रत्नसिंहाकडे आकर्षित झाली.

एक दिवस एका मंदिरात रत्नसिंह आणि पद्मिनी यांची भेट झाली व पहिल्या नजरेतच दोघांचे एकमेकांवर प्रेम बसले. पद्मिनीचे वडील गंधर्वसेन यांनी सुद्धा स्वखुशीने दोघांचा विवाह संपन्न करून दिला. या विवाहाने पद्मावती आणि रत्नसिंह यांचे जीवन एका नव्या अध्यायात प्रवेश केले. लग्न झाल्यावर रत्नसिंह व पद्मिनी काहीकाळ सिंहलद्वीपातच राहिले मात्र रत्नसिंहाची राणी नागमती रत्नसिंहाच्या विरहाने व्याकुळ झाली होती. तिने एका पक्ष्याचा वापर करून आपला संदेश सिंहलद्वीपात असलेल्या रत्नसिंहास पाठवला. नागमतीच्या या निरोपाने रत्नसिंहाला आपल्या जबाबदाऱ्यांची जाणीव झाली.

पद्मावतीच्या जीवनातील संघर्ष

नागमतीचा निरोप मिळाल्यावर रत्नसिंह तातडीने पद्मावतीस घेऊन मेवाड येथे जाण्यास निघाला. यावेळी रस्त्यात त्यास अनेक नैसर्गिक आपतींचा सामना करावा लागला मात्र त्याने त्यावर मात करून आपले राज्य गाठले. या प्रवासात पद्मावतीने रत्नसिंहासोबतच्या निष्ठेचा परिचय दिला, आणि त्यांच्या प्रेमाची खरी परीक्षा झाली.

अशा प्रकारे मेवाडमध्ये रत्नसिंह हा नागमती व पद्मावती या दोघींसोबत सुखाने संसार करीत असताना राघवचेतन नावाचा एक ब्राह्मण ज्याला पद्मावतीच्या रूपाची कल्पना होती दिल्लीस गेला असता तेथील सुलतान अल्लाउद्दीन खिलजी याच्या कानावर त्याने पद्मावतीच्या रूपाचे वर्णन घातले. राघवचेतनच्या या वर्णनाने अल्लाउद्दीन पद्मावतीच्या सौंदर्याने मोहित झाला.

अल्लाउद्दीन खिलजी पद्मावतीच्या रूपाची तारीफ ऐकून तिला पाहण्यास आतुर झाला व रत्नसिंहावर हल्ला करून पद्मिणीस मिळवण्याचा चंग त्याने बांधला. यानंतर अल्लाउद्दीन खिलजीने रत्नसिंहाच्या राज्यावर हल्ला करून त्यास वेढा दिला व रत्नसिंहाने सुद्धा अल्लाउद्दीन खिलजीशी युद्ध करून उत्तम रित्या प्रतिकार करण्याचा प्रयत्न केला. या युद्धात राजपूतांच्या शौर्याची आणि निष्ठेची परीक्षा झाली.

कालांतराने रत्नसिंहाची शक्ती खिलजीच्या सैन्यापुढे कमी पडू लागली यावेळी अल्लाउद्दीनने तहाच्या बोलणीत पद्मावतीची मागणी केली मात्र रत्नसिंहाने ती साफ धुडकावून लावली यानंतर अल्लाउद्दीनने वेढा आणखीनच कडक करून रत्नसिंहाच्या राज्याची रसद बंद करून टाकली. या वेढ्याने रत्नसिंहाच्या राज्यातील लोकांना अनेक त्रास सहन करावा लागला.

जस जसे दिवस पुढे जात होते तस तसे अल्लाउद्दीनची सहनशक्ती संपत होती पद्मावती दिसते कशी हे तरी पहिले तरी खूप नंतर तिला प्राप्त करण्याचा विचार करता येईल असा विचार करून त्याने रत्नसिंहास फक्त एकदा पद्मावतीचे दर्शन घेण्याची इच्छा आहे असे सांगितले, यावेळीही रत्नसिंहाने त्यास धुडकावून लावले मात्र पद्मावती रत्नसिंहास म्हणाली की मला फक्त एकदा दुरून पाहण्याने जर अल्लाउद्दीन वेढा मागे घेत असेल तर तुम्ही सुद्धा विचार करावा. पद्मावतीच्या या सल्ल्याने रत्नसिंहाने राज्याच्या हितासाठी विचार केला.

पद्मावतीचा त्याग आणि अमरत्व

नाईलाजास्तव रत्नसिंह तयार झाला मात्र अल्लाउद्दीन ला पद्मावती थेट न दाखवता त्याने एका दालनात अल्लाउद्दीनच्या समोर एक मोठा आरसा लावला व मागील बाजूस एका पडद्यामागून पद्मिनीने आपला चेहरा त्या आरशातून अल्लाउद्दीनला दाखवला. या दर्शनाने अल्लाउद्दीनच्या महत्वाकांक्षा आणखी वाढल्या.

यानंतर तरी हे युद्ध थांबेल असे सर्वांना वाटले मात्र अल्लाउद्दीन आरशात तिचे रूप पाहून थोडीच समाधान मानणार होता त्याने आता तिला प्राप्त करण्याचा निश्चय केला व एका वर्षाने रत्नसिंहाच्या राज्यावर जोरदार हल्ला केला. यावेळी रत्नसिंह आपल्या सैन्यासहित अल्लाउद्दीनच्या सैन्यावर तुटून पडला. या हल्ल्यात दोन्ही बाजुंनी खूप हानी झाली मात्र खुद्द रत्नसिंह, गोरा बादल हे रत्नसिंहाचे सामंत आणि त्याचे अगणित सैन्य मारले गेले. या युद्धात राजपूतांच्या शौर्याची आणि बलिदानाची कहाणी रचली गेली.

रत्नसिंहाचा युद्धात पराभव झाल्याने आता आपल्यास पद्मिनी प्राप्त होईल असा समज अल्लाउद्दीन खिलजीचा झाला व त्याने किल्ल्याचा दरवाजा उघडून आत प्रवेश केला मात्र त्याकाळच्या राजपूत स्त्रिया एकवेळ स्वतःचे प्राण देत असत मात्र अब्रू कदापिही देत नसत त्यामुळे पद्मिनीने तिच्या महिला सहकाऱ्यांसह सामूहिक जोहार केला. जोहार म्हणजे जळत्या अग्निकुंडात स्वतःस झोकून देणे. या त्यागाने पद्मिनीने आपल्या पातिव्रत्याची आणि राजपूत परंपरेची रक्षा केली.

अशा प्रकारे पद्मिनीला मिळवण्याची अल्लाउद्दीनची अभिलाषा अपूर्णच राहिली व पद्मिनी तिच्या पातिव्रत्य आणि त्यागामुळे अमर झाली. पद्मावतीची ही कथा आजही राजपूतांच्या शौर्य आणि स्त्रियांच्या बलिदानाची प्रेरणा देत राहते, आणि इतिहासात एक अमर गाथा म्हणून जिवंत आहे.

राणी पद्मिनी उर्फ पद्मावतीची कथा ही केवळ एक काव्य नाही, तर राजपूत संस्कृतीतील शौर्य, त्याग आणि प्रेमाची एक प्रेरणादायी गाथा आहे. मलिक मुहम्मद जायसीच्या पद्मावत काव्यातून ही कथा जगासमोर आली, आणि आजही चित्रपट आणि मालिकांद्वारे ती जिवंत आहे. पद्मावतीच्या जीवनाने आपल्याला निष्ठा आणि बलिदानाचे महत्त्व शिकवले जाते. या लेखामध्ये वर्णन केलेली कथा इतिहास आणि कविकल्पनेचा संगम आहे, जी आजही लाखो लोकांना प्रेरित करते.