अनुबाई घोरपडे: बाजीराव पेशवे यांची बहीण आणि मराठा इतिहासातील एक धोरणी व्यक्तिमत्व

मराठा इतिहासात अनेक स्त्रियांनी आपल्या पराक्रमाने, त्यागाने आणि बुद्धिमत्तेने आपले नाव अजरामर केले आहे. अनुबाई घोरपडे या त्यापैकी एक अशी व्यक्ती आहेत, ज्यांनी आपल्या धोरणीपणाने आणि हिमतीने मराठा इतिहासात विशेष स्थान मिळवले.

अनुबाई घोरपड्यांचे प्रारंभिक जीवन आणि पार्श्वभूमी

इतिहासातील अनेक स्त्री रत्ने प्रसिद्ध आहेत. काहींनी आपल्या पराक्रमाने तर काहींनी आपल्या त्यागाने इतिहासात आपले नाव कोरले मात्र अनेक ऐतिहासिक स्त्रिया अजूनही फारशा प्रकाशझोतात आल्या नाहीत. शाहू महाराजांचे पेशवे बाळाजी विश्वनाथ यांची कन्या अनुबाई घोरपडे या त्यापैकीच एक. अनुबाई या बाळाजी विश्वनाथ यांच्या सर्वात लहान कन्या. वयाच्या सहाव्या वर्षी त्यांचे लग्न इचलकरंजी येथील व्यंकटराव घोरपडे यांच्याशी झाला. एकुलती एक बहीण असल्याने बाजीराव पेशव्यांनी अनुबाईस पुण्यास येऊन राहता यावे म्हणून एक वाडा बांधला होता. अनुबाई यांचा जन्म एका प्रभावशाली घराण्यात झाला, ज्यामुळे त्यांना मराठा साम्राज्यातील राजकीय आणि सामाजिक वातावरणाची चांगली समज होती. त्यांचे वडील बाळाजी विश्वनाथ हे पेशवे म्हणून स्वराज्याचे एक महत्त्वाचे आधारस्तंभ होते, आणि त्यांच्या या पार्श्वभूमीमुळे अनुबाई यांना आपल्या कर्तृत्वाने इतिहासात स्थान मिळवण्याची संधी मिळाली.

अनुबाई यांचे कौटुंबिक आणि सामाजिक योगदान

याशिवाय चाकण येथील मौजे वडगाव हा गाव त्यांना इनाम करून दिला होता. अनुबाईंना नारायण आणि वेणू अशी दोन अपत्ये होती यापैकी वेणूबाई हिचे लग्न पेठे घराण्यात झाले होते. अनुबाई यांनी आपल्या कुटुंबाला सांभाळण्यासाठी आणि त्यांना सामाजिक स्थैर्य प्रदान करण्यासाठी अथक परिश्रम घेतले. त्यांचे भाऊ बाजीराव पेशवे यांनी त्यांना पुण्यात वाडा बांधून दिला, ज्यामुळे त्यांना स्वराज्याच्या राजधानीत आपले स्थान निर्माण करण्याची संधी मिळाली. चाकण येथील मौजे वडगाव इनाम म्हणून मिळाल्याने त्यांना आर्थिक स्थैर्य प्राप्त झाले, ज्याचा उपयोग त्यांनी आपल्या कुटुंबाला आणि संस्थानाला पाठबळ देण्यासाठी केला. वेणूबाई यांचे पेठे घराण्यातील विवाह हे अनुबाई यांच्या सामाजिक प्रभावाचे द्योतक आहे, ज्यामुळे त्यांनी मराठा समाजात आपले नाते-संबंध दृढ केले.

संस्थानाचा कारभार आणि अनुबाई यांचे नेतृत्व

व्यंकटराव घोरपडे यांचे क्षयरोगाने निधन झाले यानंतर संस्थानाचा कारभार अनुबाईनी आपला मुलगा नारायण वयात येईपर्यंत सांभाळला. पुढे पुणे दरबारात आपले वजन वापरून मुलास आर्थिक पाठबळ मिळवून दिले. व्यंकटराव यांच्या निधनानंतर अनुबाई यांनी इचलकरंजी संस्थानाचा कारभार स्वतःच्या हिमतीवर सांभाळला, ज्यामुळे त्यांचे नेतृत्व आणि प्रशासकीय कौशल्य दिसून येते. त्यांनी पुणे दरबारातील आपले प्रभावी स्थान आणि बाळाजी विश्वनाथ यांची कन्या म्हणून मिळालेला मान यांचा उपयोग करून आपल्या मुलाला आर्थिक आणि सामाजिक पाठबळ मिळवून दिले. अनुबाई यांनी केवळ कौटुंबिक जबाबदाऱ्याच नव्हे तर संस्थानाच्या प्रशासनाचाही भार यशस्वीपणे पेलला, ज्यामुळे त्यांचे मराठा इतिहासातील स्थान अधिक दृढ झाले.

अनुबाई यांचा लष्करी सहभाग

छत्रपती शाहू महाराज हे अनुबाईस आपल्या मुलीसारखी मानत असल्याने त्यांनी आजरेमहाल हा परिसर इनाम म्हणून दिला होता. अनुबाई या मोहिमांमध्येही सहभागी होत असल्याचे उल्लेख आहेत. सावनूरच्या व धारवाडच्या मोहिमांमध्ये या स्वतः सहभागी होत्या. शाहू महाराजांचा अनुबाई यांच्यावरील विश्वास आणि त्यांनी दिलेला आजरेमहाल हा परिसर यामुळे त्यांचे स्वराज्यातील स्थान विशेष होते. सावनूर आणि धारवाड येथील मोहिमांमधील त्यांचा सहभाग त्यांच्या धैर्याचा आणि स्वराज्याप्रती निष्ठेचा पुरावा आहे. अनुबाई यांनी केवळ प्रशासकीयच नव्हे तर सामरिक मोहिमांमध्येही आपले योगदान दिले, ज्यामुळे त्यांचा पराक्रमी स्वभाव आणि स्वराज्याप्रती समर्पण दिसून येते.

अनुबाई यांच्या जीवनातील संकटे

कालांतराने अनुबाई यांच्या जीवनात संकटांची मालिकाच सुरु झाली. मुलगा लहान असताना त्या संस्थानाचा कारभार पाहत होत्या पुढे काही कारणांनी आई व मुलात वितुष्ट निर्माण झाले. काही काळातच नारायणरावाचे निधन झाले आणि मुलीसही वैधव्य प्राप्त झाले. संकटाची मालिका अशा रीतीने सुरु असताना शेवटच्या एका मोठ्या संकटाची अजून भर पडली. ज्यावेळी सदाशिवराव पेशवे यांचा तोतया पुण्यात आला तेव्हा वार्ध्यक्यामुळे त्यास भाऊसाहेब समजून यांनी सुद्धा त्याच्या बाजूने साक्ष दिली त्यामुळे यावेळी तोतयाचे प्रकरण उघडकीस आले त्यावेळी त्यांचे नातू असलेल्या पेशव्यांची अनुबाईंवर इतराजी होऊन त्यांची सर्व जहागिरी व मामलात जप्त करण्यात आली. पुढे काही मुख्य लोकांनी पेशव्यांना समजावल्याने सव्वा लाख रुपये दंड भरून प्रकरण मिटवण्यात आले. अनुबाई यांच्या जीवनातील ही संकटे त्यांच्या धैर्याची आणि सहनशीलतेची परीक्षा पाहणारी ठरली. तोतयाच्या प्रकरणामुळे त्यांच्यावर आलेली संकटे आणि जहागिरी जप्त होणे यामुळे त्यांच्या जीवनात मोठा बदल घडला.

अनुबाई यांचे वैराग्य आणि अंत

या सर्व घटनांमुळे वैराग्य येऊन अनुबाई शेवटी काशीस गेल्या व सन १७८३ साली त्यांचे तुळापूर येथे निधन झाले. अनुबाई या धोरणी व महत्वाकांक्षी असून ३८ वर्षे त्यांनी संस्थानाचा कारभार स्वतःच्या हिमतीवर केला मात्र कालपरत्वे जबाबदाऱ्या आपल्या भावी पिढीकडे सोपवाव्यात याचे भान त्यांना न राहिल्याने शेवटच्या काळात त्यांना हे दिवस पाहावे लागले. अनुबाई यांचे जीवन हे त्याग, पराक्रम आणि धोरणीपणाचे प्रतीक आहे. त्यांनी ३८ वर्षे संस्थानाचा कारभार सांभाळला, ज्यामुळे त्यांचे मराठा इतिहासातील योगदान अजरामर आहे.

अनुबाई घोरपडे यांचे जीवन मराठा इतिहासातील स्त्रियांच्या योगदानाचे एक उत्तम उदाहरण आहे. त्यांनी आपल्या कठीण परिस्थितीतही संस्थानाचा कारभार सांभाळला, मोहिमांमध्ये सहभाग घेतला आणि आपल्या घराण्यास स्थैर्य प्रदान केले.