अशी झाली उंबरखिंडीची प्रसिद्ध लढाई

१६६१ मध्ये औरंगजेबाने शाहिस्तेखान याला शिवाजी महाराजांविरुद्ध पाठवून दिले. शिवाजी महाराजांकडून उत्तर कोकण जिंकून घेण्याच्या मोहीमेअंतर्गत शाहिस्तेखान याने मोहीम काढली.

अशी झाली  उंबरखिंडीची प्रसिद्ध लढाई

या मोहीमेअंतर्गत त्याच्या सैन्याने नागोठणे व पेण परिसरातली अनेक खेडी उद्ध्वस्त करुन मंदिरांची नासधूस केली. पूर्वी नागोठणे तर्फात असलेल्या कुरनाड नामक खेड्यात आजही भग्न मूर्तीचे अवशेष सापडतात. शाहिस्तेखानापासून मुर्तिंचे रक्षण करण्यासाठी परिसरातल्या नागरिकांनी अनेक मुर्ती तळ्यांमध्ये सुरक्षित ठेवल्या.

शाहिस्तेखानाने नंतर कल्याण प्रांतावर हल्ला करून बराचसा भाग जिंकून घेतला मात्र त्या प्रांतातली चौल, कल्याण, भिवंडी, पनवेल व नागोठणे  सारखी महत्वाची शहरे त्यांच्या ताब्यात आली नाहीत म्हणून कोकणावरील मोहीमेसाठी शाहिस्तेखानाने कारतलबखान उझबेक याची बलाढ्य सेनेसह निवड केली. या मोहिमेसाठी त्याच्यासोबत अनेक बलाढ्य सरदार सुद्धा नेमण्यात आले. या सरदारांमध्ये कछप, चव्हाण, अमरसिंह, मित्रसेन, सर्जेराव गाढे, जसवंत कोकाटे, महाबाहू जाधव तसेच  सावित्रीबाई देशमुख उर्फ रायबागीण ही सरदारीणही होती. शाहिस्तेखानाने कारतलबखान यास चौल, कल्याण, भिवंडी, पनवेल व नागोठणे हा भाग जिंकायचा हुकूम केला. पण हा कारतलब याने अतिउत्साहाच्या भरात शायिस्तेखानास म्हटले की, "हुजूर, नागोठणे, पेण, पनवेल, चौल तर मी काबीज करेनच, पण कोकणातील शिवाजींची कल्याण भिवंडीपासून ते दक्षिणेकडे (महाडकडे) असलेली सारी ठाणी आणि मुलूख सुद्धा कब्जा करतो.

जानेवारीच्या शेवटच्या आठवड्यात तो पुण्याहून निघाला. अर्थातच या मोहिमेत त्याच्या सोबत माहुरची देशमुख सरदार रायवाघीण सुद्धा होती. मात्र तिला आपण केलेले हे धाडस जिवावर बेतणार आहे याची खात्री झाली होती. खानाने लोणावळ्यापासून खाली कोकणात उतरणारी आंबेनळीची वाट धरली. ही वाट म्हणजे जेथून नागोठण्याच्या अंबा नदीचा उगम आहे आणि ती वाहून ज्या ठिकाणाहून नागोठण्यास येते ती वाट. आंबेनळीच्या पायथ्याशी चावणी नावाचे छोटेसे गाव होते; त्या परिसरात खान पोहोचला. चावणीपासून ऐन कोकणात जाणारी अरूंद वाट होती. गर्द जंगलातून आणि दोन्ही बाजूला असलेल्या डोंगरातून ही वाट जात होती. ही वाट साडेचार कोस म्हणजेच १५ किलोमीटर अंतराची होती. खानानं या मार्गाने आपल्या सैन्याला चालण्याचा आदेश दिला. ही वाट म्हणजे खालापूर तालुक्यातील प्रसिद्ध अशी उंबरखिंड. हा दिवस होता दि. २ फेब्रुवारी १६६१ जेव्हा मोगली फौज उंबरखिंडीतून चालू लागली.

मात्र याच उंबरखिंडीतल्या गर्द रानात कमीतकमी पाच हजार मावळे जागोजागी खाचीकपारीत आणि झाडांच्या दाट फांद्यांवरही सशस्त्र लपून बसले होते. स्वत: शिवाजी महाराज सुद्धा उंबरखिंडीमध्ये दाखल झाले होते. महाराजांना माहीत होते की हे अनभिज्ञ सैनिक मेंढरांचा कळप जसा वाघाच्या तावडीत येतो तसे आपल्या तावडीत येणार म्हणून दयेचा भाग म्हणून महाराजांनी आपला एक वकील कारतालबखानाकडे पाठविला. खान चावणी गावाजवळ होता आणि रायवाघीणही तेथेच होती. महाराजांच्या वकिलाने कारतालबखानाला सांगितले की, आपण वाट चुकून येथे आलेला दिसता, तेव्हा आल्या पावली परत जावे मात्र कारतालब खान प्रचंड घमेंडी होता. तो म्हणाला, हे शक्य नाही. काहीही करून उत्तर कोकण प्रांत मी ताब्यात घेणारच.

वकिलाने हा निरोप महाराजांना सांगितल्यावर महाराजांनी सैन्यास हल्ल्याचा आदेश दिला आणि जंगलात दडून बसलेले मराठे मोगल सैन्यावर तुटून पडले आणि कारतालब खानाची धुळधाण उडवली. अशा तर्‍हेने खानाच्या फौजेचा धुव्वा उडवून देऊन नागोठण्याकडे येणारे मोगलांचे हात मराठ्यांनी कापून टाकले. या लढाईत कारतालब खानाचा व त्याच्यासोबत असलेल्या मुघल सरदारांचा जबरदस्त पराभव झाल्यावर या सर्वांना जबर खंडणी देवून आपली सुटका करुन घ्यावी लागली.