उंबरखिंडीच्या लढाईची माहिती व इतिहास

उंबरखिंडीची लढाई ही छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या पराक्रमी इतिहासातील एक महत्त्वपूर्ण घटना आहे, जी मराठ्यांच्या शौर्य आणि रणनीतीचे प्रतीक आहे. 1661 मध्ये औरंगजेबाने शाहिस्तेखानला शिवाजी महाराजांविरुद्ध पाठवून दिले, उत्तर कोकण जिंकून घेण्याच्या मोहिमेअंतर्गत शाहिस्तेखान याने नागोठण्यावर मोहीम काढली. या लढाईत शिवाजी महाराजांनी आपल्या अप्रतिम रणनीतीने मोगल सैन्याचा दारुण पराभव केला. या लेखामध्ये उंबरखिंडीच्या लढाईचा सविस्तर इतिहास, त्याचे महत्त्व आणि त्यातील प्रमुख घटना यावर प्रकाश टाकला आहे. हा लेख इतिहासप्रेमी आणि शिवाजी महाराजांच्या पराक्रमात रस असणाऱ्यांसाठी उपयुक्त ठरेल.

शाहिस्तेखानाची मोहीम आणि नागोठण्यावरील हल्ला

1661 मध्ये औरंगजेबाने शाहिस्तेखानाला शिवाजी महाराजांविरुद्ध पाठवून दिले, ज्याचा उद्देश उत्तर कोकण जिंकून घेणे होता. या मोहिमेअंतर्गत शाहिस्तेखान याने नागोठण्यावर मोहीम काढली. मोगलांच्या सैन्याने यावेळी नागोठणे आणि पेण परिसरातील अनेक खेडी उध्वस्त करून मंदिरांची नासधूस केली. पूर्वी नागोठणे तर्फात असलेल्या कुर्नाड नामक खेड्यात आजही भग्न मूर्तीचे अवशेष सापडतात. शाहिस्तेखानापासून मूर्तींचे रक्षण करण्यासाठी नागरिकांनी मूर्ती तळ्यांमध्ये सुरक्षित ठेवल्या. या घटनेने स्थानिक जनतेच्या मनात मोगलांबद्दल रोष निर्माण झाला, आणि त्यांचा प्रतिकार अधिक दृढ झाला.

1661 च्या सुरुवातीस शिवाजी महाराजांच्या ताब्यातील कल्याण सुभ्यावर शाहिस्तेखानाने मोहीम काढली, मात्र या सुभ्यातील चौल, कल्याण, भिवंडी, पनवेल, आणि नागोठणे ही महत्त्वाची शहरे मोगलांच्या ताब्यात आली नव्हती. त्यामुळे शाहिस्तेखानाने ही मोहीम यशस्वी करण्यासाठी कारतलबखान नामक सरदाराची बलाढ्य सैन्यासह निवड केली.

शाहिस्तेखान आणि कारतलबखान यांचे युद्धनिश्चय

मोहिमेपूर्वी शाहिस्तेखानाने कारतलबखानास एकांतात बोलावले आणि सांगितले की, “तुझा वडील उजबेग वंशातील जसवंत हा प्रतापवान आहे आणि तू सुद्धा आपले वय युद्धातच घालवत आहेस. बलाढ्य गालीबास जिंकून स्वबळाने तू प्रचंडपूर मिळवून मला दिलेस, मात्र अजिंक्य अशा सह्याद्रीचा अधिपती शिवाजी युद्धामध्ये किती तरबेज आहे, हे सर्वांनाच माहित आहे. सह्याद्री मिळवल्याशिवाय तो अजिंक्य सह्याद्रीपती आपल्या ताब्यात मुळीच येणार नाही. म्हणून माझ्या आज्ञेने तू आजच सेनेसह लगेच सह्याद्री उतरण्याचा दृढ विचार कर. सह्याद्री ताब्यात घेऊन मोगलांना यश दे. शिवाजीच्या मुलुखातील चौल, कल्याण, भिवंडी, पनवेल, आणि नागोठणे तू हस्तगत कर.” शाहिस्तेखानाने यावेळी कारतलबखानाला प्रेरित करताना त्याच्यासोबत असलेल्या महाबलवान आणि पराक्रमी सेनापतींची नावेही सांगितली, ज्यात कछप, चव्हाण, अमरसिंह, मित्रसेन, सर्जेराव गाढे, रायबागीण, जसवंत कोकाटे, आणि महाबाहू जाधव यांचा समावेश होता.

कारतलबखानानेही अभिमानाने सांगितले की, “शिवाजी महाराजांचा हा मुलुख तर मी ताब्यात घेईनच, पण इतर भाग सुद्धा मी मोगलांच्या अधीन आणीन.”** अशी फुशारकी मारून तो या मोहिमेच्या तयारीस लागला. त्याच्या या आत्मविश्वासातून मोगल सैन्याचा दृढनिश्चय दिसून येतो, परंतु त्यांना सह्याद्रीच्या खडतर भूप्रदेशाची आणि शिवाजी महाराजांच्या रणनीतीची पूर्ण कल्पना नव्हती.

उंबरखिंडीची लढाई आणि शिवाजी महाराजांची रणनीती

शाहिस्तेखानाने जिंकण्यास सांगितलेल्या शहरांपैकी नागोठणे शहरावर कारतलबखानाने सर्वप्रथम हल्ला करण्याचा निश्चय केला आणि त्याने पुण्याहून तळेगाव, वडगांव, मळवली, लोहगड पार करून सह्याद्रीच्या घाटमाथ्यावरून ज्या ठिकाणी नागोठण्याच्या आंबा नदीचा उगम होतो, ती आंबेनळीची वाट धरली. हा मार्ग अतिशय दाट अरण्याचा, अडचणींचा, डोंगरकड्यांचा, अरुंद, निर्जन, आणि भयानक होता.

छत्रपती शिवाजी महाराजांना कारतलबखानाच्या मोहिमेची बातमी आधीच मिळाली असल्याने ते स्वतः या ठिकाणी आपल्या सैन्यासह आधीच दाखल झाले होते. त्यांच्यासोबत नेताजी पालकर, तानाजी मालुसरे, आणि इतर सेनानी आणि सैन्य होते. मोगलांचे सैन्य घाट उतरून उंबरखिंड नावाच्या एका दुर्गम खिंडीत आले. ही खिंड अशी होती की चारही बाजूस घनदाट अरण्य आणि दोन बाजूंना कडे कपाऱ्या, त्यामुळे मोगलांचे सैन्य या खिंडीत एखाद्या शिकारीसारखे अडकले. कडे कपारीत आणि झाडा-झुडपात वाघ जसा लपून शिकारीची वाट पाहतो, त्याप्रमाणे मराठ्यांनी मोगल टप्प्यात आल्यावर त्यांच्यावर जोरदार हल्ला केला आणि त्यांची दाणादाण उडवली.

मोगल सैन्यास या भागाची सवय नसल्याने मराठ्यांनी शेकडो मोगल सैनिकांना कापून काढले. यानंतर कारतलबखान आणि इतर सेनापती शिवाजी महाराजांना शरण जाण्याचा विचार करू लागले आणि त्यांनी इनायत खान यास बोलणी करण्यास पाठवले. शिवाजी महाराजांनी सुद्धा शरणागती पत्करलेल्या मोगल सैन्यास जीवदान दिले, आणि यानंतर सर्व साहित्य त्याच ठिकाणी ठेवून वाचलेले मोगल सैन्य पुन्हा एकदा पुण्याच्या दिशेने पळून गेले. या लढाईत लाखो रुपयांची संपत्ती मराठ्यांना प्राप्त झाली. शिवाजी महाराजांनी नेताजी पालकर यांना या कार्यात उत्तम कामगिरी केल्याबद्दल शाबासकी दिली. स्वराज्यातील महत्त्वाचे स्थान असलेल्या नागोठण्यास जिंकण्याचा कट अशा रीतीने महाराजांनी हाणून पाडला.

नामदार खानाचा पलायन

छत्रपती शिवाजी महाराजांनी उंबरखिंडीत मोगल सैन्याचा दारुण पराभव केला, तेव्हा नामदार खान नावाचा मोगल सरदार दुसऱ्या बाजूने नागोठण्याला मुलुख ताब्यात घेण्यास येत होता. मात्र, उंबरखिंडीत कारतलबखानाचा जो पराभव झाला, त्याची बातमी लागल्यावर आपली काही खैर नाही हे समजून त्याने पळून जाण्याचा बेत केला. मात्र, महाराजांनी मीरा डोंगरावर नाकेबंदी केली. दलपत राय याने ही माहिती नामदार खानास सांगितली, तेव्हा नामदार खान कसाबसा नागोठणे बंदरावर येऊन तेथून त्याने पेणचे बंदर गाठले आणि तेथून तो कल्याणमार्गे पळून गेला.

उंबरखिंडीची लढाई ही छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या रणनीती आणि शौर्याचा एक उत्कृष्ट नमुना आहे. 1661 मध्ये शाहिस्तेखान आणि कारतलबखानाच्या बलाढ्य मोगल सैन्याचा उंबरखिंडीत पराभव करून शिवाजी महाराजांनी नागोठणे आणि उत्तर कोकण स्वराज्याच्या ताब्यात ठेवले. आंबेनळीचा दुर्गम मार्ग, घनदाट अरण्य, आणि कडे कपारी यांचा फायदा घेऊन मराठ्यांनी मोगलांना पूर्णपणे नामोहरम केले. नेताजी पालकर, तानाजी मालुसरे, आणि इतर सेनानी यांच्या पराक्रमामुळे ही लढाई मराठ्यांच्या इतिहासात सुवर्णाक्षरांनी लिहिली गेली. नागोठण्यातील भग्न मूर्ती आणि मंदिरांचे अवशेष आजही त्या काळातील मोगल आक्रमणाची आठवण करून देतात. या लेखामध्ये उंबरखिंडीच्या लढाईचा सविस्तर इतिहास आणि त्याचे महत्त्व मांडले आहे, जे इतिहासप्रेमींसाठी प्रेरणादायी आहे.