तळे आणि तळगड: रायगड जिल्ह्यातील ऐतिहासिक आणि निसर्गरम्य पर्यटनस्थळ

रायगड जिल्ह्यात पुरातन ऐतिहासिक वारसा सांगणारी अनेक गावे आहेत. रायगड जिल्ह्याच्या पश्चिमेकडील तळे हे गाव त्यापैकीच एक. हजारो वर्षांचा प्राचीन वारसा असणारे हे गाव आजही आपली ऐतिहासिक ओळख व निसर्गरम्यता शाबूत ठेवून आहे. तळे गावाच्या पायथ्याशी वसलेला तळगड हा किल्ला सातवाहन काळापासून ते शिवaji महाराजांच्या स्वराज्यापर्यंत आणि पुढे ब्रिटिश काळापर्यंतच्या इतिहासाची साक्ष देतो. हे गाव आणि किल्ला निसर्ग, इतिहास आणि संस्कृती यांचा अनोखा संगम आहे. या लेखात आपण तळे गाव आणि तळगड किल्ल्याचा ऐतिहासिक, धार्मिक आणि पर्यटनाच्या दृष्टिकोनातून सविस्तर आढावा घेऊ.

तळे गावाचा प्राचीन इतिहास

प्राचीन काळी अरबी समुद्रामार्गे होणाऱ्या दळणवळण तथा प्रवासाचा एक मार्ग तळ्यावरून जात असे, हे आपल्याला याच तालुक्यात असलेल्या कुडे-मांदाड येथील सातवाहन कालीन लेण्यांवरून व खुद्द तळे या गावात असलेल्या तळगड या किल्ल्यावरून लक्षात येते. सातवाहन काळास महाराष्ट्राचे सुवर्णयुग असेही म्हटले जाते, कारण सर्वत्र स्थैर्य नांदत असतानाच महान कलाकृती निर्माण करण्यास अवसर मिळतो. सातवाहन काळात कोकण मार्गे देशावर जाणाऱ्या महत्त्वाच्या मार्गांवर अनेक लेण्यांची निर्मिती झाली. सातवाहन काळी उत्तर कोकण महाभोज नामक सामंतांच्या अखत्यारीत येत होते, असे शिलालेख कुडा लेणी येथे आढळून येतात. याचाच अर्थ तळे हे गाव सातवाहन कालीन महत्त्वाचे असे ठिकाण असले पाहिजे.

तळे गावाचे नाव कसे निर्माण झाले असावे याचा विचार करताना अनेक शक्यता समोर येतात. पहिली शक्यता म्हणजे स्थळ या संस्कृत शब्दाचे प्राकृत रूपांतर तळ असा होतो. प्राचीन काळापासून तळे हे एक महत्त्वाचे स्थळ असल्यामुळे तळा हे नाव पडले असण्याची शक्यता आहे. दुसरी शक्यता म्हणजे तळे हे गाव त्याच नावाने विख्यात असलेल्या तळगडाच्या पायथ्याशी असल्याने किल्ल्याच्या तळाशी असलेले गाव किंवा किल्ल्याच्या पायथ्याशी असलेला सैनिकी किंवा राजकीय तळ या अर्थाने या गावास तळे हे नाव मिळाल्याची शक्यता आहे. तिसरी शक्यता म्हणजे गावातील पाण्याचे साठे अर्थात तळी. पूर्वी गावात असे पाण्याचे साठे अर्थात तळी मुबलक असण्याची शक्यता आहे, त्यामुळेही कदाचित गावास हे नाव मिळाले असले पाहिजे.

तळगड किल्ल्याचा इतिहास

तळगड सुद्धा अतिशय ऐतिहासिक असा दुर्ग आहे. कुंडलिका-मांदाड खाडीवर नजर ठेवण्यासाठी अतिशय उत्तम अशा या दुर्गाची निर्मिती केव्हा झाली याची निश्चित माहिती उपलब्ध नसली, तरी अगदी सातवाहन काळापासून महत्त्वाच्या अशा व्यापारी मार्गांवर लक्ष ठेवण्यासाठी ज्या किल्ल्यांची निर्मिती झाली, त्याच किल्ल्यांपैकी हा एक असावा. याच पुरातन व्यापारी मार्गांवर बांधण्यात आलेली कुडा लेणी, घोसाळगड, तसेच अवचितगड ही शृंखला या परिसराच्या प्राचीनत्वाची साक्ष देतात.

सन १६४३ च्या सुमारास तळे परिसर हा आदिलशहाचा मांडलिक असलेल्या जंजिर्‍याच्या सिद्दीकडे होता. १६४८ साली शिवाजी महाराजांनी तळगड स्वराज्यात सामील केल्याचे उल्लेख मिळतात. मराठ्यांचे कट्टर शत्रू असलेल्या जंजिर्‍याच्या सिद्दीच्या हालचालींवर नजर ठेवण्यासाठी तळगडचा शिवाजी महाराजांना फार मोठा उपयोग झाला. तळगडावरून चौफेर नजर टाकल्यास घोसाळगड, अवचितगड व रायगड इत्यादी किल्ल्यांचे दर्शन होते. पूर्वी हेच किल्ले संदेशवहनासाठी सध्याच्या मोबाईल टॉवरसारखे कार्य करत असत.

१६५१ साली आदिलशाही सरदार अफजलखानाने जावळी येथे स्वारी केली होती, तेव्हा आदिलशाही सरदार सिद्दीने तळगडास वेढा घातला होता. मात्र, अफजलखानाच्या पराभवाची बातमी कळताच सिद्दीने हा वेढा उठवला. सन १६६६ मध्ये मुघल सरदार मिर्झा जयसिंगाबरोबर झालेल्या पुरंदरच्या तहात शिवाजी महाराजांनी जे बारा किल्ले स्वतःच्या ताब्यात ठेवले, त्यामध्ये तळगडाचा समावेश होता, यावरून शिवाजी महाराजांच्या दृष्टीने तळगडाचे महत्त्व किती होते हे लक्षात येते.

शाहू महाराजांच्या काळात तळे परिसर सिद्दीच्या ताब्यात होता. सन १७३३ साली पहिल्या बाजिरावाने कोकणावर मोहीम काढून तळगड, घोसाळगड व बिरवाडी हे तीन महत्त्वाचे किल्ले ताब्यात घेऊन सिद्दीचा कणा मोडून टाकला. सन १८१८ मध्ये कर्नल प्रोथरने तळगड ब्रिटिशांच्या ताब्यात घेतला.

तळगड किल्ल्याचे वैशिष्ट्य

तळगड हा किल्ला अतिशय प्रेक्षणीय आहे. दक्षिणोत्तर पसरलेल्या या किल्ल्याची तटबंदी अजूनही सुस्थितीत आहे. किल्ल्यात प्रथम हनुमान दरवाजा लागतो. याच हनुमान दरवाजाच्या उजव्या कोपऱ्यात हनुमानाची एक मूर्ती कोरलेली आहे, तसेच जवळच एक पिण्याच्या पाण्याचे टाके दिसून येते. या टाक्याजवळच्या प्रवेशद्वारातून एक शरभशिल्प ठेवलेले दिसून येते, कदाचित हे शिल्प निखळून पडले असावे. किल्ल्याच्या माथ्यावर उजव्या बाजूला दोन बुरुज दिसतात. परिसरात एका भग्न मंदिराचे अवशेष दिसतात, कदाचित हे गडावरील पूर्वीचे चंडिका मंदिराचे अवशेष असावेत.

येथून उत्तरेकडे चालू लागल्यावर पाण्याच्या तीन टाक्या दिसून येतात. येथून पुढे गेल्यावर परत कातळात खोदलेली सात भलीमोठी पाण्याची टाकी व लक्ष्मी कोठार नामक वास्तू पाहायला मिळते, तसेच एका छोट्या शिवमंदिराचे अवशेष येथे पहावयास मिळतात. येथून उत्तरेकडे गड थोडा निमुळता होत गेला आहे. गडाचे उत्तर टोक म्हणजे एक ताशिव कडा आहे. या गडावर एक बुरुज बांधून गड मजबूत केला आहे. गडावर असणारे वाड्यांचे, कोठारांचे अवशेष व पाण्याची मोठ्या संख्येने असलेली टाकी ही त्याकाळातली गडावरील शिबंदीची गरज दर्शवितात, कारण हा गड अतिशय संवेदनशील परिसरात असल्याने वारंवार पडणाऱ्या वेढ्यांमध्ये अथवा मोहिमांमध्ये शिबंदीची कमी भासू नये म्हणून केलेली ही योजना असावी.

तळे गावातील मंदिरे आणि सांस्कृतिक वारसा

तळगडाप्रमाणेच त्याच्या पायथ्याशी वसलेले तळे हे गाव सुद्धा अतिशय वैभवसंपन्न असा वारशांनी समृद्ध आहे. गावात पुरातन वास्तू तथा मंदिरे यांच्या एवढ्या शृंखला आहेत की पर्यटकांना काही वेगळे पहायला मिळाल्याचा आनंद मिळून जातो. गावाच्या मध्यभागी एक शिल्प आहे, ज्यावर पूर्वी कोरिवकाम व शिलालेख लिहिलेला असावा, मात्र कालौघात आता हे कोरिवकाम पूर्णपणे नाहीसे झाले आहे. याशिवाय गावातील ग्रामदैवत चंडिकामाता, कानिफनाथ, विरेश्वर, भुवनेश्वर इत्यादी मंदिरे येथे असून, येथील शिलाहारकालीन गणेश मंदिर स्थापत्यशैलीचा उत्तम नमुना आहे.

गावात फिरत असताना अनेक जुन्या वास्तूंचे जोते पाहताना तळे हे गाव एकेकाळच्या वैभवसंपन्न अशा सरदारांचे व तालेवारांचे वसतिस्थान असावे, अशी प्रचिती वारंवार येते. या गावात पाण्याच्या सोयींसाठी ज्या विहिरी बांधल्या आहेत, त्या विहिरींवरील शिलालेखही या परिसराचे वेगळेपण दाखवतात, कारण बरेचसे शिलालेख अर्वाचीन असले, तरी यातून तळेकरांचा प्राचीन वारसा जपण्याचा प्रयत्न अधोरेखित होतो.

भुवनेश्वर मंदिर आणि तेलुगु शिलालेख

येथील भुवनेश्वर या प्राचीन शिवमंदिरातील एक शिलालेख तर अनेक इतिहास अभ्यासकांसाठी औत्सुक्याचा विषय ठरेल. कारण कोकणात सापडणारा तेलुगु (हाले कन्नड) भाषेतला हा एकमेव शिलालेख असल्याने इतिहासाच्या अभ्यासाला वेगळीच कलाटणी देणारा आहे. हा शिलालेख सध्याच्या आंध्रप्रदेशातल्या राजामहेंद्रवरम या जिल्ह्यातल्या अमलापुरम या ठिकाणी राहणाऱ्या वेंकण्णाचा पुत्र रामय्या याच्या नावे असला, तरी यावर हा शिलालेखाचा काळ अस्तित्वात नाही. परंतु, अमलापुरम हे गाव बंगालच्या उपसागराजवळ व तळे हे गाव अरबी समुद्राजवळ, मग देशाच्या वेगवेगळ्या टोकांवरील संस्कृती एकत्र येण्याचे प्रयोजन काय असावे, असा प्रश्न पडतो.

वेगळ्या अंगाने विचार केला असता, पूर्वी उत्तर कोकण हे निजामशाहच्या अखत्यारीत येत होते व सन १५४३ साली बुर्‍हान निजामशाहने विजयनगर सम्राट अलिया रामराय याच्याबरोबर युती केली होती. कदाचित याच युतीतून निजामशाही कोकणात जी बांधकामे झाली, त्यापैकी हे मंदिर असण्याची शक्यता आहे, अर्थात हा सखोल संशोधनाचा विषय आहे.

तळे आणि तळगड पर्यटन

तळे हे गाव तसे छोटेखानी, टुमदार गाव ऐन तळगडाच्या पायथ्याशीच वसले आहे. २७ जून १९९९ साली माणगाव तालुक्याचे विभाजन होऊन तळे तालुका अस्तित्वात आला, ज्याचे तहसील कार्यालय तळे येथेच आहे. मुंबई-गोवा महामार्गावरील इंदापूर येथून तळ्यास जाण्यासाठी फाटा आहे, तसेच रोह्यावरूनही तळ्यास जाता येते. पूर्ण एक दिवस हातामध्ये असल्यास तळे गाव, तळगड, कुड्याची लेणी व घोसाळगड हा परिसर एका दिवसात पाहून होण्यासारखा आहे. निसर्ग व इतिहास एकाच वेळी अनुभवायचा असेल, तर एकदा तरी तळगड किल्ल्यास भेट द्यायलाच हवी.

तळगडावर ट्रेकिंग

तळगड किल्ला हा ट्रेकिंगसाठी लोकप्रिय आहे. किल्ल्यावर जाण्यासाठी साधारण १-२ तास लागतात, आणि मार्ग मध्यम कठीण आहे. किल्ल्याच्या पायथ्यापासून पायवाट आहे, जी हनुमान दरवाजापर्यंत जाते. पावसाळ्यात हा मार्ग थोडा निसरडा होतो, त्यामुळे योग्य खबरदारी घ्यावी. किल्ल्यावरून कुंडलिका खाडी, घोसाळगड, आणि रायगड यांचे विहंगम दृश्य दिसते. ट्रेकिंगसाठी हिवाळा (ऑक्टोबर ते फेब्रुवारी) हा सर्वोत्तम काळ आहे.

जवळील आकर्षणे

• कुडा लेणी: सातवाहन कालीन बौद्ध लेणी, ज्या तळ्यापासून सुमारे १०-१२ किमी अंतरावर आहेत. येथील शिलालेख आणि बौद्ध स्तूप इतिहासप्रेमींसाठी आकर्षण आहे.

• घोसाळगड: तळगडापासून जवळ असलेला हा किल्ला मराठ्यांच्या सैन्याच्या हालचालींसाठी महत्त्वाचा होता.

• कुंडलिका खाडी: राफ्टिंगसाठी प्रसिद्ध असलेली ही खाडी तळ्यापासून जवळ आहे.

तळे गावातील उत्सव

तळे गावात महाशिवरात्री, मकर संक्रांती, आणि श्रावणी सोमवार यांसारखे उत्सव मोठ्या उत्साहात साजरे केले जातात. चंडिकामाता मंदिर आणि गणेश मंदिर येथे या काळात भाविकांची मोठी गर्दी असते. गावातील स्थानिक खाद्यपदार्थ, जसे की आमसूल, कोंबडी वडे, आणि कोकणी मासे यांचा आस्वाद पर्यटकांना घेता येतो.

तळे आणि तळगडला कसे पोहोचाल?

तळे आणि तळगड हे मुंबईपासून सुमारे १३० किमी आणि पुण्यापासून १२० किमी अंतरावर आहे. मुंबई-गोवा महामार्ग (NH-66) वरून इंदापूर येथून तळ्यासाठी फाटा आहे. रोहा रेल्वे स्थानक हे तळ्यापासून जवळचे रेल्वे स्थानक आहे (सुमारे ३० किमी). महाराष्ट्र राज्य मार्ग परिवहन महामंडळ (MSRTC) बस आणि खासगी वाहने येथे उपलब्ध आहेत. तळे गावात राहण्यासाठी छोटी हॉटेल्स आणि होमस्टे उपलब्ध आहेत, ज्यांची किंमत साधारण १,००० ते ३,००० रुपये आहे.

FAQ

1. तळे गाव कोठे आहे?
तळे हे रायगड जिल्ह्यातील तळे तालुक्यातील एक ऐतिहासिक गाव आहे, जे मुंबई-गोवा महामार्गावरील इंदापूरपासून जवळ आहे.

2. तळगड किल्ल्याचे ऐतिहासिक महत्त्व काय आहे?
तळगड किल्ला सातवाहन काळापासून व्यापारी मार्गांवर लक्ष ठेवण्यासाठी आणि शिवाजी महाराजांच्या स्वराज्यात जंजिर्‍याच्या सिद्दीवर नजर ठेवण्यासाठी महत्त्वाचा होता.

3. भुवनेश्वर मंदिरातील तेलुगु शिलालेखाचे वैशिष्ट्य काय आहे?
कोकणातील हा एकमेव तेलुगु (हाले कन्नड) भाषेतील शिलालेख आहे, जो इतिहास अभ्यासकांसाठी महत्त्वाचा आहे आणि निजामशाही-विजयनगर युतीशी संबंधित असण्याची शक्यता आहे.

4. तळगडावर ट्रेकिंगसाठी कोणता काळ योग्य आहे?
हिवाळा (ऑक्टोबर ते फेब्रुवारी) हा तळगडावर ट्रेकिंगसाठी सर्वोत्तम काळ आहे, कारण हवामान अनुकूल असते आणि मार्ग कमी निसरडा असतो.

5. तळे गावातील प्रमुख मंदिरे कोणती?
तळे गावात चंडिकामाता, गणेश मंदिर, भुवनेश्वर, कानिफनाथ आणि विरेश्वर ही प्रमुख मंदिरे आहेत.